گزارشی با عنوان «بی‌اعتنایی به معرفت های تاریخی در مطالعات اقتصادی ایران» از یونس عباسی دانشجوی کارشناسی دانشکده

گزارشی با عنوان «بی‌اعتنایی به معرفت های تاریخی در مطالعات اقتصادی ایران» از یونس عباسی دانشجوی کارشناسی دانشکده

گزارشی با عنوان «بی‌اعتنایی به معرفت های تاریخی در مطالعات اقتصادی ایران» از یونس عباسی دانشجوی کارشناسی دانشکده

بنشین لب جوی و گذر اقتصاد ببین

بی‌اعتنایی به معرفت های تاریخی در مطالعات اقتصادی ایران

یونس عباسی[1]

کلمات کلیدی: مکتب تاریخی، کلاسیک‌ها، تاریخ اقتصادی، اقتصاد ایران

چکیده

مسائل اقتصادی در طول تاریخ تکرار می‌شوند. مکتب تاریخی جریانی است که در جدال روش شناسی، در مقابل کلاسیک ها ایستاد و بر توجه به مطالعات تاریخی و عدم جهان شمول بودن اقتصاد تاکید می‌ورزید و موجب عقب نشینی کلاسیک‌ها از برخی مواضع خود شده و مکمل آنها به حساب می‌آید. مطالعات تاریخ اقتصادی در کشورهای اروپایی و آمریکایی مورد توجه است اما متاسفانه در آموزش اقتصاد در ایران به این مهم توجه نمی‌شود. مطالعات تاریخی می‌تواند به تحلیل بهتر اقتصاد ایران کمک کند.

مقدمه

کتاب امیرکبیر و ایران در مورد حمایت امیرکبیر از تولید داخلی واقعه‌ای را روایت می‌کند: اقتصاد ناسالم ایران، خاصه باز بودن دروازه‌های کشور به روی کالای فرنگی، موجب خارج شدن طلای ایران گردیده بود. و برای خرید متاع اروپائی فقط طلا ‌بایستی داده می‌شد. امیرکبیر صدور طلا را ممنوع نمود ولی به‌طور قاچاق از راه ترکیه و هند صادر می‌گردید. شیل می‌نویسد: «باوجود منع دولت، صدور طلا به هند و ترکیه ادامه دارد، کاهش میزان سکه‌های طلا و نقره محسوس است و حتی کمیاب گشته و نمی‌دانم از چه ذخیره‌ای دولت می‌تواند جای آن را پر کند». پس می توان چاره‌ی کار را در تأسیس صنایع جدید ملی و همچنین در محدود کردن واردات ایران دید. البته این سیاست موردپسند روس و انگلیس نبود. شیل ضمن بحث راجع به پیشنهاد امیر در بنای کارخانه‌ی پارچه‌بافی می‌نویسد: «به امیرنظام خاطرنشان کردم که نقشه‌ی ایجاد کارخانه، آزمایش پرخرجی است و بهتر این است که پارچه‌ی فرنگی را به بهای ارزان‌تری وارد کند. وی به این نکته‌ها گوش نداد و گفت: تأسیس کارخانه‌ی داخلی دست‌کم این فایده را دارد که هر پولی که صرف آن گردد، در خود مملکت می‌ماند و بیرون نمی‌رود. در صورتی که حالا برای تهیه‌ی پارچه باید شمش طلا داد. ازاین‌رو به انجام نقشه‌اش مصمم هست». جواب امیر بسیار سنجیده و اندیشیده بود. (آدمیت، 1362)

حمایت کردن یا نکردن از تولید ملی و چگونگی آن چند سالی است که یکی از مسائل اقتصادی ایران شده است و از این جهت که این مساله در زمان امیرکبیر هم مطرح بوده است می‌توان تکرار تاریخ را سخنی حکیمانه دانست. تاریخ از حیث عبرت گرفتن از گذشته برای حرکت درست در حال و آینده مهم است. گسترش مطالعات تاریخی در رشته‌های مختلف، تأسیس رشته‌های تاریخی مضاف، میزان چاپ کتب تاریخی در رشته‌های مختلف علوم اجتماعی در جهان مانند تاریخ اقتصادی و... نشان‌دهنده توجه جهان به این مهم است. البته این توجه عمری به طول بیش از یک قرن دارد.

مکتب تاریخی

«مطالعه تاریخ و توجه به آن با این قصد و نیت که تاریخ و بررسی عینی را وسیله تجدید بنای تمام دانش اقتصاد قرار دهند ابتکار مکتب تاریخی بود. زاد روز این اندیشه‌ها را می‌توان مقارن با چاپ کتاب «ملخص درسی از دانش اقتصاد برحسب روش تاریخی» در سال 1843میلادی دانست.» (ژید، ریست، 1381) این مکتب در جدال روش‌شناسی علم اقتصاد در مقابله با روش قیاسی مبتنی بر فروض ذهنی و تجریدی کلاسیک‌ها شکل گرفت و روش خود را استقرایی بیان کرد و به انتقاد از کلاسیک‌ها و ناتوانی ایشان در بیان واقعیت‌های اقتصاد پرداخت. این مکتب با توجه به روش استقرایی که پیش‌گرفته بود به مطالعات تاریخی اهمیت فراوانی می‌داد، مکتب تاریخی علاوه بر اختلاف روشی که با کلاسیک‌ها داشت که فروض ذهنی و تجریدی‌شان را مورد نقد قرار می‌داد با اصل جهان شمول بودن علم اقتصاد که توسط کلاسیک‌ها بیان می‌شد نیز به‌شدت مخالف بود. مکتب تاریخی برای هر کشوری الگوی اقتصادی و توسعه اقتصادی مخصوص به خود آن کشور را پیشنهاد میکند که برگرفته از تاریخ آن کشور و در ارتباط با فرهنگ ، اجتماع و اخلاق آن جامعه است یعنی قائل به جهان‌شمولی علم اقتصاد نیست.

از نظر مکتب تاریخی علم اقتصاد باید بیشتر با تطور اقتصادها سر وکار داشته باشد. در واقع اقتصاد مجموعه‌ای از نهادهای مرتبط با یکدیگر است که در طول زمان تحول و تطور پیدا می‌کند. به عبارت دیگر علم اقتصاد، «علم قوانین اقتصادی ملل» است و تحول تاریخی اقتصاد هر ملت را نشان می‌دهد. از این رو از طریق بررسی تاریخی می‌توان ساختار و چارچوب تطوری اقتصادها را شناسایی کرد. (میرجلیلی، 1386)

تأثیرات مکتب تاریخی

  1. یکی از مکاتب متأثر از مکتب تاریخی؛ مکتب نهادگرایی است. این تأثیرگذاری هم از جهت اصطلاحات و ادبیات وارد شده توسط مکتب تاریخی است و هم از جهت نوع تحلیل پدیده‌ها است؛ همان‌طور که مکتب تاریخی در تحلیل‌های خود به جنبه‌های اجتماعی و اخلاقی توجه می‌نمود، مکتب نهادگرایی نیز به آن توجه داشت.
  2. ظهور مکتب تاریخی باعث شد کلاسیک‌ها از موضع خود عقب نشینی کنند و علاوه بر بررسی‌های تجریدی به بررسی‌های تجربی و تاریخی نیز اهمیت بدهند. قبل از ظهور مکتب تاریخی کلاسیک‌ها فقط به بررسی علم اقتصاد با فروض مدنظر می‌پرداختند که انتزاعی بود و قصد داشتند همانند فیزیک و شیمی به قوانینی کلی و جهان‌شمول برسند که با ظهور مکتب تاریخی و انتقادهای این مکتب، کلاسیک‌ها عقب نشینی کردند و تجربیات تاریخی را نیز در مطالعات انتزاعی و نظری خود در نظر گرفتند. مارشال، اقتصاددانان کلاسیک، می‌گوید: «پیوسته و دوشادوش یکدیگر نیاز به کوشندگانی با نظرهای مختلف و هدف‌های مختلف داریم که برخی بیشتر مشغول ملاحظه‌ی عینی امور و برخی دیگر سرگرم تجزیه‌های علمی باشند ... تمام طریقه‌ها برای شناختن روابط علت و معلول که در کتاب‌های منطق تشریح گردیده، باید متناوباً از طرف پژوهنده‌ی اقتصاد مورد استفاده واقع شود.» (ژید، ریست، 1381، ص35) این اتفاق باعث شد که ضعف‌های مکتب کلاسیک تا حدودی برطرف شود و این دو مکتب مکمل یکدیگر شوند.

تاریخ اقتصادی در ایران

توجه به بررسی های تاریخی در اقتصاد بعد از این مکتب در اروپا و آمریکا اوج گرفت و ما شاهد تمرکز بر تاریخ اقتصاد کشورها در مراکز علمی اروپا و آمریکا هستیم. اما اگر به جست‌وجوی کتب تاریخ اقتصادی اندیشمندان ایران بپردازیم به‌سختی می‌توان کتابی درخور یافت در حالی که کتب نوشته‌شده توسط اروپائیان و آمریکائیان در مورد اقتصاد ایران بسیار است. به‌طور مثال کتاب «تاریخ اقتصادی ایران » نوشته‌ی چارلز عیسوی و یا کتاب «مالک و زارع » نوشته‌ی خانوم لمبتون که به بررسی مالکیت اراضی در ایران می‌پردازد و همچنین از جدیدترین کتاب ها «تاریخچه بانک شاهی در ایران»، نوشته‌ی جفری جونز است.

تاریخ اقتصادی برای دانشجویان و اساتید اقتصاد در ایران اهمیتی که شایسته‌ی این علم است ندارد. نگاه‌های حاکم بر آموزش اقتصاد در ایران القاء می‌کند که سبک آموزش علم اقتصاد همانند اروپا و آمریکا است اما این گونه نیست؛ در دانشگاه‌های مختلف جهان واحدهای درسی مرتبط با تاریخ را به فراوانی می‌توان یافت به‌طور مثال در دانشکده اقتصاد دانشگاه هاروارد به کلاسهایی با موضوع «منشاءهای تاریخی توسعه خاورمیانه » و «تاریخ رشد اقتصادی» می‌توان اشاره کرد، اما با بررسی واحدهای درسی ارائه شده در دانشگاه‌های ایران می‌توان متوجه این مهم شد که تنها واحد تاریخی که دانشجویان ایران مطالعه می‌کنند تاریخ عقاید اقتصادی است که بسیار متفاوت است با آنچه مدنظر مکتب تاریخی است؛ چرا که این درس به بررسی عقاید اندیشمندان اقتصادی می‌پردازد در حالی که آنچه که برای مکتب تاریخی اهمیت دارد تاریخ اقتصادی کشور است نه نظریه های اندیشمندان. همچنین بررسی موضوعات پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دکتری و مقالات پژوهشی که در دانشگاه‌های ایران دفاع می‌شوند نیز این بی‌توجهی به تاریخ را تأیید می‌کند در حالی که در پایان نامه‌ها و رساله‌های دکتری و مقالات پژوهشی در جهان به مطالعات تاریخی بها داده می‌شود و بسیار مهم تلقی می‌شوند.

کلاسیک‌ها از موضع انتزاعی خود عقب‌نشینی کردند و به مطالعات تاریخی در کشورهای اروپایی و آمریکایی و همچنین تاریخ اقتصادی تمامی کشورهای جهان توجه کردند. اندیشمندان اقتصادی ایران نیز باید به این مهم توجه کنند و از این نگاه حاکم بر آموزش اقتصاد در دانشگاه‌های ایران عقب‌نشینی کنند. استفاده از ثمرات نگاه تاریخی برای اقتصاد ایران ضروری است؛ با مطالعات تاریخ اقتصادی ایران می‌توان پاسخ‌های عینی‌تر و مناسب‌تری به چگونگی برنامه‌ریزی اقتصادی در بستر اجتماعی ایران داد و با مطالعه تاریخ اقتصادی سایر کشورها می‌توان روابط مناسب‌تر تجاری و اقتصادی با آن کشورها ایجاد کرد. رفتن به سمت نگاه تاریخی در علم اقتصاد در ایران با تحول در نظام آموزش علم اقتصاد به‌وسیله حرکت به سمت افزایش مطالعات پژوهشی تاریخی در پایان‌نامه‌ها ،رساله‌هاو همچنین افزایش واحدها و کلاس‌های درسی مرتبط با تاریخ اقتصادی امکان پذیر است.

جمع بندی

مکتب تاریخی با روش استقرایی خود به اهمیت تاریخ در مطالعات اقتصادی تاکید می‌کند و تحلیل هر اقتصادی را در بستر اجتماعی آن دنبال می کند. تاریخ در مطالعات اقتصادی در اروپا و آمریکا مورد توجه قرار گرفته است اما در ایران توجه‌ایی به آن نمی‌شود. با توجه به تاریخ اقتصادی ایران می‌توان به برنامه ریزی‌ها و تحلیل‌های مناسب‌تری برای مسائل کنونی اقتصاد ایران دست یافت؛ رسیدن به این هدف نیز مستلزم گسترش آموزش‌ها و پژوهش‌های تاریخی در مطالعات اقتصادی است.

منابع:

  1. آدمیت، فریدون(1362). امیرکبیر و ایران (چاپ هفتم). تهران: انتشارات خوارزمی
  2. میرجلیلی، سید حسین (1386). آموزه های مکتب تاریخی برای تحلیل اقتصاد ایران (ص 43- 75). پژوهشنامه اقتصادی، پاییز 1386، شماره 26
  3. ژید، شارل، و ریست، شارل. تاریخ عقاید اقتصادی. ترجمه: کریم سنجابی (1382). تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران
  4. وب‌سایت دانشکده اقتصاد دانشگاه هاروارد https://economics.harvard.edu
 

[1] . دانشجوی سال چهارم معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق(ع)

ایمیل : younesabbasi123@yahoo.com

کلید واژه ها:
مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •