یادداشت تحلیلی «اقتصاد اربعین، تجلی اقتصاد مردم بنیاد و الگویی مناسب برای تحقق اقتصاد مقاومتی» از عباس صفری

یادداشت تحلیلی «اقتصاد اربعین، تجلی اقتصاد مردم بنیاد و الگویی مناسب برای تحقق اقتصاد مقاومتی» از عباس صفری

یادداشت تحلیلی «اقتصاد اربعین، تجلی اقتصاد مردم بنیاد و الگویی مناسب برای تحقق اقتصاد مقاومتی» از عباس صفری دانشجوی مقطع کارشناسی دانشکده

اقتصاد اربعین، تجلی اقتصاد مردم بنیاد و الگویی مناسب برای تحقق اقتصاد مقاومتی

عباس صفری[1]

چکیده

مشارکت مردم در نقش «تصمیم‌ساز»، «تصمیم گیر» و «اقدام کننده» در اقتصاد، راه‌حل مناسبی برای کمک به حل مشکلات پیچیده اقتصادی در کشور است که در رهنمودهای مقام معظم رهبری نیز مورد تأکید قرارگرفته است. اقتصاد اربعین به‌عنوان نمونه‌ی عینی از نقش مردم در اقتصاد ویژگی‌های خاصی را رقم‌زده است که جا دارد بیشتر موردبررسی و مطالعه قرار بگیرد. بازاری نبودن، وجود نداشتن استاندارسازی‌های غیرضروری، عرضه خدمت به‌صورت تخصصی و کارا، کنترل کیفیت خدمات و مفهوم جدید رقابت در فضای اقتصاد اربعین ازجمله ویژگی‌های اقتصاد اربعین هستند. با توجه به ارتباط نزدیک اقتصاد مردمی و اقتصاد مقاومتی، بی‌شک توجه به نمونه‌های تحقق‌یافته نهادهای مردم بنیاد می‌تواند راهنمایی باشد برای استفاده از چنین الگوهایی در تحقق اقتصاد مقاومتی.

مقدمه

مروری بر تاریخ زیارت اربعین

از هنگامی‌که جابربن عبدالله انصاری در روز اربعین خود را برای زیارت حضرت سیدالشهدا (ع) به کربلا رساند تاکنون 1377 سال می‌گذرد[2]. بعدازآن نیز همواره سیل مشتاقان حسینی برای زیارت مضجع شریف آن حضرت جاری بوده و رو به فزونی داشته است. حتی باوجود حکومت‌های جور و خون‌ریز امویان و عباسیان، عاشقان امام (ع) خطر سفر را به جان خریده و پیاده روی اربعین به سمت کربلای معلا را به سنتی حسنه تبدیل کرده‌اند.

اگر چه زیارت اربعین در طی حاکمیت صدام ممنوع بود اما مردم عراق به صورت پنهان و از کوره‌راه‌ها خود را به کربلا می‌رساندند. بعد از سرنگونی صدام مراسم پیاده‌روی به سمت کربلا هرساله گسترش بیشتری پیداکرده و با تأمین امنیت بهتر مسیر پیاده‌روی، رشد تصاعدی در آمار زائران اربعین حسینی مشهود است. اهمیت، اجر و ثواب زیارت اربعین موجب حضور شیعیان کشورهای مختلف دنیا برای شرکت در پیاده‌روی اربعین شده است.

در کتاب شریف اقبال الاعمال روایتی از امام عسکری (ع) نقل شده که ایشان در کنار چند مورد دیگر، زیارت اربعین را یکی از نشانه‌های مؤمن برمی شمارند و می‌فرمایند:

«عَلاماتُ المؤمنِ خَمسٌ: .... و زیارةُ الأربعینَ...»
«نشانه‌های مؤمن پنج چیز است: «...و زیارت اربعین حضرت سید الشّهداء علیه السّلام...»

ضرورت مطالعه پدیده اربعین

پدیده‌ی پیاده‌روی ایام اربعین را از جنبه‌های گوناگون اجتماعی، سیاسی، امنیتی، فرهنگی، اقتصادی و... می‌توان مورد واکاوی و پژوهش قرارداد. این مسئله ابعاد بسیار مهم تمدنی نیز داشته و حتی در بیانی می‌توان آن را فراهم شدن زمینه‌ای برای ظهور حضرت حجت (ع) دانست. طبق روایات وارد شده حضرت مهدی (ع) در هنگام ظهور از کنار کعبه خود را منتسب به حضرت سیدالشهدا معرفی می‌کنند. این مطلب به این معناست که امام حسین (ع) قبل از ظهور امام عصر (ع) معرف همه‌ی جهانیان بوده و پیام ایشان به گوش عالم رسیده است و اربعین فرصت بسیار مناسبی است تا بتوانیم نام اباعبدالله الحسین (ع) را در جهان طنین انداز کرده و زمینه ساز برای ظهور باشیم.

با توجه به گسترش یافتن ابزارهای ارتباط جمعی و سهولت انواع پیام رسانی، پیاده روی اربعین می‌تواند در میان هیاهوی غفلت انگیز دنیای مدرن به عنوان یک رسانه‌ی بسیار مؤثر نقش ایفا کند. احیای مراسم‌های شوانگیز عزاداری حضرت سیدالشهدا (ع) و رساندن پیام هدایت بخش آن حضرت به جهانیان، از جمله جنبه‌های مهم فرهنگی اربعین می‌باشند.

همچنین از لحاظ سیاسی تحکیم ارتباط میان دو ملتی که سالها با هم در جنگ به سر می‌بردند، تأثیر مثبتی بر امنیت دارد. بنابراین نگاه دقیق‌تر وعلمی به پدیده‌ی اربعین خصوصاً در چند سال اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده و لازم است بیش از پیش به ابعاد و آثار اجتماعی آن توجه شود.

اهمیت نگاه اقتصادی به اربعین

ممکن است برخی هنوز بر این باور باشند که نباید به پدیده‌های ارزشی مانند اربعین نگاه اقتصادی داشت اما به‌هرحال این پدیده به‌عنوان یک رفتار اجتماعی که هرساله تکرار شده و در سال‌های اخیر نیز موردتوجه ویژه‌ی شیعیان بخصوص در کشور ایران قرارگرفته است، نیازمند مطالعه و تدقیق در ابعاد گوناگون به‌خصوص ابعاد اقتصادی می‌باشد. هرچند که کم نیستند مطالعاتی‌هایی که به بررسی اربعین از جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی پرداخته‌اند اما جستجو در میان مقالات و پژوهش‌ها نشان می‌دهد که کمتر با عینک اقتصاد به آن نگاه شده است. چشم‌پوشی و بی‌توجهی به اثرات بسیار زیاد و مهم اقتصادی اربعین به‌دوراز شأن اقتصاددانان است.

در طی چند سال اخیر رشد چشم‌گیری را در افزایش زائران اربعین شاهد بوده‌ایم و این به معنای بالا رفتن سطح اثرگذاری اربعین در ابعاد گوناگون فرهنگی، سیاسی، معنوی و به‌خصوص اقتصادی است. به‌عنوان‌مثال وقتی جمعیت زائران اربعین افزایش پیدا کند سیاست‌های درست یا غلط دولت‌ها در موضوع اربعین جمعیت بیشتری از مردم را متأثر می‌کند. لذا پژوهش‌های اقتصادی پیرامون اربعین می‌تواند به اتخاذ سیاست‌های دقیق و درست دولت بینجامد. نمود این سیاست‌ها در استفاده از ظرفیت‌های عظیم اقتصادی بالفعل و بالقوه این پدیده برای پیشرفت و اعتلای کشور خواهد بود. همچنین مطالعه و بررسی‌های عمیق در این موضوع می‌تواند زمینه را برای کم کردن آسیب‌ها و رفع تهدیدهای اقتصادی مربوط به آن فراهم آورد.

اثرات اقتصادی زیادی که پدیده اربعین آن‌ها را به وجود آورده است به حوزه‌های مختلفی از اقتصاد مانند دولت و بخش عمومی، اقتصاد سیاسی، اقتصاد بین‌الملل و دیگر موارد مربوط می‌شوند. بررسی نحوه تأمین مالی خدمت‌رسانی به زوار اربعین، نقش دولت و بخش خصوصی در برپایی مراسم پیاده‌روی، سیاست‌های ارزی کشورها در ایام اربعین، فرصت‌ها و تهدیدهای اقتصادی اربعین، دلالت‌های اقتصادی پدیده اربعین در اقتصاد اسلامی و اقتصاد مقاومتی و... ازجمله مسائل اقتصادی شایان توجه هستند.

در این یادداشت ابتدا مقدماتی در باب تعریف مشارکت و بررسی تاریخی و اجتماعی نقش «مشارکت مردم» و ضرورت آن در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی آورده و با اشاره به انواع مشارکت‌های مردمی در اقتصاد، ویژگی‌هایی از «اقتصاد مردم بنیاد اربعین» را ذکر می‌کنیم. سپس به بررسی مشارکت اقتصادی مردم عراق در اربعین خواهیم پرداخت و در آخر با برشمردن ویژگی‌های اقتصاد اربعین و مشارکت مردم، این پدیده به‌عنوان الگوی مناسبی تحقق اقتصاد مقاومتی با تأکید بر نقش مردم، معرفی می‌شود. امید است مطالعات گسترده بعدی که توسط پژوهشگران اقتصاد در حوزه اربعین انجام می‌گیرد راه را برای تحقق بخشی عینی به اقتصاد مقاومتی هموارتر سازد.

مشارکت مردم در اقتصاد

ضرورت حضور فعالانه‌ی مردم در عرصه‌های اجتماعی

برای تبیین اهمیت و ضرورت همراهی مردم و همکاری آن‌ها در تحولات اجتماعی، صفحاتی از تاریخ معاصر ایران را ورق می‌زنیم. هنگامی‌که حق انحصار خریدوفروش توتون و تنباکو که از طرف ناصرالدین‌شاه به شخصی انگلیسی به نام «تالبوت» داده‌شده بود و به صدور فتوای مشهور میرزای شیرازی (ره) در تحریم تنباکو منتهی شد، باورهای دینی مردم در مورد لزوم تبعیت از حکم اسلام و حرمت فتوای مرجع وقت و عدم استعمال توتون و تنباکو، موجب شد تقاضا برای این محصول به‌شدت کاهش پیدا کند. چنین حمایتی از جانب مردم متدین موجب شد تا ناصرالدین‌شاه مجبور به لغو قرارداد تالبوت گردد.

تجربه دیگر مشارکت مردم، در انقلاب اسلامی ایران در سال 57 تجلی پیدا کرد. احساس مسئولیت و نقش‌آفرینی اصناف و اقشار گوناگون مردم در انقلاب عامل مهمی بود که در کنار وجود باورهای مشترک ارزشی و رهبری امام خمینی (ره) قدرتی شکست‌ناپذیر را پدید آورد که به تغییر ساختار سیاسی و اجتماعی و اقتصادی کشور منتج گردید.

همچنین موارد بسیاری را می‌توان برای نقش مثبت و تعیین‌کننده‌ی مردم در طول تاریخ ذکر کرد. به‌طورکلی مطالعه‌ی تجارب تاریخی نشان می‌دهد که «حضور و مشارکت مردم» در به وجود آوردن تحولات بزرگ اقتصادی، سیاسی، فرهنگی در کنار وجود هدف و انگیزه، امری اساسی بوده است.

منظور از «مشارکت مردم» چیست؟

مشارکت Participation) ) به‌معنی به‌کار گرفتن منابع شخصی به‌منظور سهیم شدن در یک اقدام جمعی است اما مشارکت اقتصادی در ادبیات رایج تعریف دقیق‌تری دارد که لازم است به آن اشاره شود. مشارکت اقتصادی درواقع «مشارکت برای تأثیرگذاری بر شیوه تولید و روابط حاکم بر آن برای رفع نیازهای مادی و افزایش تولید است که در قالب مداخله و درگیر شدن افراد در نظام تصمیم‌گیری مربوط به تخصیص منابع اقتصادی و مشارکت در سیاست توسعه اقتصادی، نمود پیدا می‌کند.» مشارکت اقتصادی با فرایند تولید و نظام‌های تولیدی رابطه تنگاتنگ دارد. تعاونی‌ها از سازمان‌یافته‌ترین اشکال مشارکت اقتصادی‌اند.

انواع و اثرات مشارکت مردم در اقتصاد

اگر مردم نسبت به شرکت در فعالیتی اجتماعی، سیاسی و... که به تحولی اقتصادی منجر می‌شود احساس مسئولت کنند و نقش خودشان را در این حرکت شناخته و باور کرده باشند یقیناً از همکاری همسو با سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی برای تحول اقتصادی دریغ نمی‌کنند. اثر وجود چنین احساس مسئولیتی اصلاح «فرهنگی اقتصادی» در جامعه خواهد بود. «حمایت از تولید داخلی» فرهنگ اقتصادی مربوط به فردی است که در نظرش پیشرفت کشور امر مهمی بوده و به این باور رسیده باشد که او نیز می‌تواند نقش مؤثری در رشد و اعتلای کشورش داشته باشد. لذا طراحی سازوکارها برای افزایش مشارکت مردم بصیر و خودباور به‌عنوان «تصمیم ساز»، «تصمیم گیر» و «اقدام کننده» در اقتصاد راه‌حل مناسبی برای کمک به حل مشکلات پیچیده اقتصادی در کشور خواهد بود.

این مشارکت مردمی اثرات مثبت دیگری حتی در بخش‌های غیراقتصادی دارد؛ که ازجمله‌ی آن می‌توان به این موارد اشاره کرد:

· تقویت روحیه همبستگی سیاسی و اجتماعی بین آحاد مختلف مردم و به دنبال آن پیدا شدن زمینه برای تقویت باورهای دینی در جامعه در اثر ایجاد روحیه همبستگی و اتحاد؛

· استفاده از همه‌ی فرصت‌ها و تلاش برای رفع تهدیدهای پیش رو؛

· جلوگیری از زیادشدن اثرات منفی روانی در بین مردم مانند بی‌تفاوتی، عدم احساس مسئولیت، سرخوردگی اجتماعی؛

· ایجاد روحیه تعاون و تحرک به سمت منافع اجتماعی مشترک به جای منافع فردی و شخصی؛

· به وجود آوردن زمینه پیوند بین مردم و مسئولین و ایجاد روحیه‌ی مطالبه گری در بین مردم؛

 

مشارکت مردم در اقتصاد اربعین

مشارکت مردم بومی عراق در تولید و توزیع مستقیم برخی از کالاهای موردنیاز مطلب مهمی در رابطه با نقش مردم در اقتصاد اربعین است. نان، خرما، گوشت، مواد لبنی و... ازجمله مهم‌ترین این کالاها محسوب می‌شوند. تولید و توزیع غذا و مواد خوراکی ذکرشده بدون سازوکارهای پیچیده در قالب تشکیلاتی که در بسیاری از موارد قبیلگی و خانوادگی هستند انجام می‌پذیرد. ساختار تولید اقتصاد اربعین بیشتر به شکل بنگاه‌های کوچک اقتصادی با تعداد بسیار زیاد است که رقابت آن‌ها در فضایی دور از منافع مادی بوده و توانسته نیازهای اساسی چندین میلیون زائر را در ایام اربعین تأمین کند.

 

ویژگی‌های اقتصاد اربعین

1- تنوع عرضه خدمات

خدمت‌رسانی‌ها معمولاً توسط موکب‌های کوچک هستند که به‌مثابه بنگاه‌های خرد در اقتصاد شناخته می‌شوند. «غذا» و «اسکان» دو کالای مهم عرضه‌شده در موکب‌ها به شمار می‌روند. البته عرضه خدماتی مانند حمل‌ونقل و جابجایی رایگان زوار، اختصاص خانه‌های شخصی برای تأمین مسکن زوار، سرویس بهداشتی و حتی ماساژ نیز از دیگر خدماتی هستند که به زوار ارائه می‌شوند.

2- بازاری نبودن

ازآنجایی‌که بده بستان مادی در قبال خدمات به زوار وجود ندارد لذا خدمت‌رسانی‌های بلاعوض اربعین در محیط بازار (به معنای علمی و اقتصادی آن) اتفاق نمی‌افتد و اصطلاحاً «بازاری» نیست. اسکان زوار، غذا از مهم‌ترین این خدمات هستند؛ اما در مورد خدماتی که در عوض آن‌ها پول دریافت می‌شود مانند حمل‌ونقل، خدمات تلفن همراه، البسه و... رابطه‌های بده بستان برقرار بوده و محیط بازاری بر آن‌ها حاکم است.

3- وجود نداشتن استانداردسازی‌های غیرضروری

استانداردسازی نظام توزیع خدمت در اجتماعات موجب می‌شود که تنها افرادی از طبقه‌ی اجتماعی و ویژگی‌های مشخص خدمت‌های از پیش تعیین‌شده و محدودی را انجام دهند؛ به‌عبارت‌دیگر افرادی که دارای سطح قابل قبولی از استانداردهای از پیش تعریف‌شده نباشند اجازه‌ی خدمت‌رسانی به زوار را ندارند. این استانداردسازی برخلاف دعوی ارتقاء رفاه اجتماعی، محدود کردن امکانات و درنتیجه کاهش رفاه اجتماعی را به دنبال خواهد داشت. در اربعین عرضه‌کنندگان خدمت محدودیت خاصی در ملاک‌های مربوط به خدام و همچنین نوع و میزان ارائه‌ی خدمات ندارند. این مسئله موجب بالا رفتن ظرفیت‌های خدمت‌رسانی شده و به افراد با شئون مختلف اجتماعی این امکان را می‌دهد که در راهپیمایی عظیم اربعین خدمت‌رسانی خود را انجام بدهند. لذاست که در مسیر اربعین حسینی به‌وضوح می‌توان زائران و خادمان فقیر را در کنار اغنیاء مشاهده کرد.

4- خدمت تخصصی و کارا

وجود آزادی در ارائه‌ی هر نوع خدمت مطلوب و مفید، غیرمادی بودن انگیزه‌های خدمت‌رسانی، موجب می‌شود هر کس در مورد نوع خدمتی که ارائه می‌دهد، گزینه‌هایی را انتخاب کند که معمولاً توانایی بیشتری در انجام آن‌ها دارد. این امر را می‌توان نوعی تخصصی سازی خدمت عنوان کرد که بالا رفتن کیفیت و کمیت خدمات و رفاه بیشتر زائران را به دنبال خواهد داشت. توانایی‌های گوناگون و وجود اقشار گوناگون مردم عراق با نژادها و قبایل مختلف نشان از همگانی بودن مشارکت‌های مردمی دارد. این مشارکت مردمی منشأ فرهنگی داشته و در طی سال‌های گوناگون در بین مردم عراق تا حد زیادی حتی به یک وظیفه عرفی تبدیل‌شده است.

5- وجود انگیزه خیرخواهانه برای کنترل کیفیت خدمات اربعین

خدمات بلاعوضی که بدون چشم‌داشت مادی و تنها به دلیل انگیزه‌های الهی انجام می‌شود، معمولاً از جهت کیفیت و سلامت توسط خود ارائه‌دهندگان موردتوجه هستند. لذا باوجود انگیزه‌ی خیرخواهانه برای ارائه‌ی خدمت بهتر به زوار، معمولاً نیازی به قانون‌گذاری‌های خاص برای کنترل کیفیت و استانداردسازی محصولات و خدمات نیست. درنتیجه نقش دولت در اقتصاد اربعین بیشتر به صورت بسترسازی برای تسهیل روند خدمت‌رسانی‌ها، انتظامات و تأمین امنیت جانی-مالی و همچنین امنیت سرمایه‌گذاری و تولید است.

6- مفهوم رقابت در اقتصاد اربعین

مفهوم «رقابت» در مورد خدماتی که در چنین فضایی به زوار ارائه می‌گردند طور دیگری تعریف می‌شود که با تعاریف متعارف تفاوت‌هایی دارد. رقابت در علم اقتصاد بین فروشندگانی است که در تلاش برای دستیابی به اهدافی چون سود فزاینده، حجم فروش و سهم بازار از طرق مختلف هستند. در این پارادایم رقابت برای دستیابی به منافع شخصی انجام می‌گیرد و ممکن است افراد منافع اجتماعی را فدای منافع فردی خود کنند.

اما در مورد پدیده‌ی اربعین مفهومی که از رقابت تعریف می‌شود متناسب باهدف و انگیزه‌های درونی بوده و نمی‌توان نقش باورها و ایدئولوژی را در آن بی‌تأثیر دانست. کسب رضای الهی مهم‌ترین عامل و انگیزه‌ی مردم عراق برای خدمت‌رسانی رایگان است. رنگ و بوی الهی‌ای که به کار خدام زده‌شده یادآور آیه شریفه «و السابقون السابقون اولئک المقربون» و همچنین آیه‌ی «فاستبقوا الخیرات» است. کم نیستند مواردی که مردم عراق با اصرار زیاد از شما خواهش می‌کنند که شبی را در خانه آن‌ها مهمان باشید تا منزل آنان متبرک شود. اصلاً «رقیب» و «رقابت» را باید طور دیگری در این پارادایم تعریف کرد. رقابت در اینجا به معنای کنار زدن دیگری نیست و «تلاش برای سبقت گرفتن در کار خیر و کسب رضا و خوشنودی خداوند» می‌تواند تعریف دقیق‌تری از رقابت در چارچوب اقتصاد اربعین باشد. در موارد بسیاری شاهد هستیم که خادمان اربعین حتی بدون چشم‌داشت معنوی به خدمت‌رسانی مشغول‌اند یعنی حتی از زائرین انتظار دعا و صلوات نیز ندارند.

خدام امام حسین (ع) تمام هم‌وغمشان این است که آن حضرت از آن‌ها راضی باشد و خدمت به زوار را خدمت به حضرت اباعبدالله (ع) می‌دانند.

الگو گیری از اقتصاد اربعین در جهت تحقق اقتصاد مقاومتی

با توجه به اینکه اجرای تمام و کمال سیاست‌های اقتصاد مقاومتی نیز نوعی تحول اقتصادی در ابعاد مختلف است لذاست که حضور مردم و احساس مسئولیت آن‌ها برای پیشرفت و ارتقاء اقتصادی کشور امری ضروری بوده و مردمی کردن اقتصاد یکی از شروط تحقق اقتصاد مقاومتی است.

نقش مردم در تحقق اقتصاد مقاومتی ازجمله مواردی است که مقام معظم رهبری به‌طور خاص به آن اشاره‌کرده‌اند. ایشان در تعریف اقتصاد مردم بنیاد و نقش آن در تحقق اقتصاد مقاومتی می‌فرمایند:
«این اقتصادی که به‌عنوان اقتصاد مقاومتی مطرح می‌شود، مردم بنیاد است؛ یعنی بر محور دولت نیست و اقتصاد دولتی نیست، اقتصاد مردمی است؛ بااراده‌ی مردم، سرمایه‌ی مردم، حضور مردم تحقّق پیدا می‌کند. امّا «دولتی نیست» به این معنا نیست که دولت در قبال آن مسئولیتی ندارد؛ چرا، دولت مسئولیت برنامه‌ریزی، زمینه‌سازی، ظرفیت‌سازی، هدایت و کمک دارد. کار اقتصادی و فعالیت اقتصادی دستِ مردم است، مال مردم است؛ امّا دولت ـ به‌عنوان یک مسئول عمومی ـ نظارت می‌کند، هدایت می‌کند، کمک می‌کند (حرم مطهر رضوی ۱۳۹۳/۱/۱).

بی‌شک اربعین که نمونه‌ی عینی و متجلی شده از نقش موفق و مؤثر مردم در اقتصاد است ظرفیت بسیار مناسبی برای تحقق اقتصاد مقاومتی را داراست. ایجاد روحیه همبستگی و خیرخواهی، آزادسازی ظرفیت‌های کوچک و بزرگ جامعه، تزریق روحیه جهادی و احساس مسئولیت، ایجاد پیوند مثبت بین مردم و... همه مواردی هستند که می‌توان به‌عنوان اثرات مشارکت همگانی و همسوی مردم از آن‌ها الگوبرداری کرد.

به وجود آوردن باورهای مشترک و فرهنگ‌سازی در جهت به وجود آوردن حس مسئولیت اجتماعی عامل بسیار مهمی برای برانگیخته کردن توده‌های مردم و ایجاد حرکتی همگانی و هم‌افزا است که فرهنگ‌سازی شدن خدمت‌رسانی رایگان در ایام اربعین نمونه‌ی عینی آن است. شناسایی ظرفیت‌های مهم (مخصوصاً ظرفیت‌های دینی و مذهبی مانند محرم و اربعین و...) برای بسیج کردن مردم به همراه مشخص کردن نقش هر قشر از جامعه، در جهت کمک به اجرایی کردن سیاست‌های اقتصاد مقاومتی اهمیت بسیاری برای سیاست‌گذاران دولتی دارد.

 

منابع

· قرآن کریم

· امام، مردم و اقتصاد (مجتبی حسنی و سید حسین حسینی، نشر سدید)

· مهرنیوز

· مقاله «الگوی اقتصادی خدمت‌رسانی در مراسم بزرگ اربعین حسینی»(حمیدرضا مقصودی)

· فرهنگ عاشورا (جواد محدثی، نشر معروف)

· اقبال الاعمال

· بحار الانوار

 


[1]. دانشجوی کارشناسی اقتصاد دانشگاه امام صادق (ع)

[2] در مورد تاریخ رسیدن جابر نزد قبر مطهر حضرت امام حسین (ع) بین اربعین سال 61 و اربعین سال 62 هجری اختلاف هست که در اینجا قول اول مبنا قرار داده‌شده است.

کلید واژه ها:
مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •