مقاله «دیپلماسی در خدمت انرژی، مشکلات عرصه دیپلماسی انرژی و راهکارهای حل آن‌» از امیرحسین جانمحمدی

مقاله «دیپلماسی در خدمت انرژی، مشکلات عرصه دیپلماسی انرژی و راهکارهای حل آن‌» از امیرحسین جانمحمدی

مقاله «دیپلماسی در خدمت انرژی، مشکلات عرصه دیپلماسی انرژی و راهکارهای حل آن‌» از امیرحسین جانمحمدی مقطع کارشناسی اقتصاد دانشکده

دیپلماسی در خدمت انرژی، مشکلات عرصه دیپلماسی انرژی و راهکارهای حل آن‌

امیرحسین جانمحمدی[1]

چکیده

در شرایط کنونی جامعه جهانی که حوزه­های مختلف به‌سرعت در حال بین­المللی شدن هستند، دیپلماسی و امور مربوط به آن نیز به­شدت تحت تأثیر این مسئله است. دیپلماسی در عصر حاضر از یک شیوه سیاسی صرف، تبدیل به یک ابزار کارآمد در سایر حوزه­ها شده است و تقریباً می­توان گفت همه­ی کشورها به دنبال تخصصی‌تر شدن مسائل دیپلماتیک خود هستند. دیپلماسی در بخش انرژی وظیفه ارتباط با بازارها و بازیگران بین‌المللی را به‌منظور تأمین اهداف کشور برای رسیدن به قدرت، ثروت و امنیت را دارد. کشور ما نیز برای ارتقای نقش و جایگاه خود در تأمین انرژی جهانی، نیازمند برنامه­ای مدون و اجرایی و نگرشی نو در حوزه دیپلماسی انرژی است. ­

مقدمه

قرار گرفتن دو واژه­ی دیپلماسی و انرژی در کنار هم شاید در نگاه اول کمی نامأنوس به نظر آید؛ زیرا هنگامی‌که از دیپلماسی سخن می‌گوییم عباراتی چون سیاست و روابط بین­الملل به ذهن متبادر می‌شود؛ اما در دنیای امروز که همه­ی مسائل به هم‌آمیخته شده­اند نمی­توان یک موضوع را به‌طور مجزا و جدای از سایر مسائل بررسی و مطالعه کرد. در دهه­های اخیر دیپلماسی از آن شکل سنتی خود کمی فاصله گرفته و به سمت مسائل جزئی­تر و تخصصی‌تر رفته است همچون دیپلماسی فرهنگی، دیپلماسی اقتصادی و... . اهمیت این موضوع زمانی مشخص می‌شود که در شرایط کنونی جهان، صرفاً با تکیه‌بر چانه‌زنی‌های سیاسی نمی‌توان به اهداف کلان در حوزه‌ی دیپلماسی دست‌یافت و می‌طلبد که مسائل تخصصی‌تر را در امور مربوط به این حوزه دنبال کرد. ازاین‌رو به کار بردن ترکیب دیپلماسی انرژی منطقی به نظر می‌آید.

از سوی دیگر انرژی در عصر امروزی به مفهومی راهبردی و تعیین‌کننده در دیپلماسی عمومی کشور­ها تبدیل‌شده. در سالیان اخیر پیوند رو به رشدی بین سیاست و تجارت در مبادلات انرژی بین‌المللی شکل‌گرفته است. انرژی اکنون دستور کار سیاسی هر دولتی است. جایی که واحدهای سیاسی به دنبال "امنیت عرضه" یا "امنیت تقاضا" هستند. کشور ایران نیز با توجه به موقعیت ممتاز جغرافیایی خود که در منطقه‌ای موسوم به هاب انرژی قرارگرفته و سرشار از منابع انرژی به‌ویژه نفت و گاز است، توجه به امر انرژی در آن از اهمیت بالایی برخوردار است. ما در متن حاضر قصد داریم تعریف جامعی از دیپلماسی انرژی ارائه دهیم و سپس به نقش آن در تأمین امنیت انرژی در ایران و سایر کشورها بپردازیم؛ در پایان نیز چند راهکار پیشنهادی برای توسعه دیپلماسی کشور درزمینهٔ انرژی ارائه می‌دهیم.

مفهوم دیپلماسی انرژی

برای واژه‌ی دیپلماسی تعاریف متعددی ارائه‌شده است، ازجمله: فن اداره سیاست خارجی و تنظیم روابط بین‌المللی با تکیه‌بر سه عنصر: پیشبرد اهداف، معطوف بودن به سیاست خارجی ونیز تفاهم در مذاکرات از راه مسالمت‌آمیز. (مقتدر،1370،119) ویا اینکه گفته‌شده دیپلماسی یا روابط دیپلماتیک دانش ارتباط میان سیاست‌مداران و سران کشورهای جهان است (آشوری،1354) و برخی نیز آن را هم‌معنا و معادل باسیاست خارجی دانسته‌اند. (بیات،1385،42)؛ اما در جهان کنونی باید اذعان داشت که دیپلماسی دچار تحولات بسیاری شده است؛ از یک‌سو دولت‌ها دیگر تنها بازیگران آن نیستند و اینکه دامنه‌ی گستره­ی آن فقط امنیت و سیاست خارجی و مسائلی ازاین‌دست را شامل نمی‌شود و به سمت امور تخصصی در حوزه‌های گوناگون رفته است.

در این میان مسئله انرژی با توجه به اهمیت روزافزون آن می‌طلبد به‌طور ویژه‌ای موردبررسی قرار گیرد. انرژی از ابعاد گوناگونی دارای اهمیت فراوانی است، انرژی یک نهاده‌ی کلیدی در فرآیند اقتصادی است که منجر به تبدیل سایر عوامل تولید به کالاها و خدمات می‌شود. (نوردهاوس،1980)[2]

انرژی و به‌ویژه نفت پس از سال 1973 و شوک اول نفتی، علاوه برنقشی که در سطح خرد تولید داشته است، یک عامل تعیین‌کننده در اقتصاد کلان نیز بوده است. (فرید وشولتز،1975)[3] ویکی از عوامل قدرت به شمار می‌رود. نفت در مبادلات بین‌المللی نیز سهم قابل‌توجهی را به خود اختصاص داده است. انرژی و بخصوص نفت در سطح ملی هم دارای موضوعیت است چراکه در حدود 70 درصد کل بودجه‌ی کشور را درامدهای حاصل از صادرات نفت تشکیل می‌دهد. درنهایت انرژی تأثیر عمیقی بر سیاست‌های بین‌المللی داشته است و حتی برخی معتقدند که نفت عامل اصلی در پیروزی و شکست در جنگ‌ها بوده است(کهل،1991)[4]. همه‌ی این موارد نشان از جایگاه مهم انرژی در عرصه‌های گوناگون دارد.

در این یادداشت، منظور از انرژی همان معنای عام آن است که در وهله­ی اول به ذهن متبادر می‌شود؛ یعنی حوزه‌ی نفت و گاز و منابع تجدید پذیر و... . ایران نیز کشوری است که ازلحاظ تکثر انرژی در رتبه‌ی بالایی قرار دارد و شایسته است که با یک دیپلماسی کارا و مناسب، از این استعداد بی‌نظیری که خداوند به ما عطا کرده است کمال استفاده را ببریم.

براین اساس می توان دیپلماسی انرژی را اینگونه تعریف کرد: به کارگیری حداکثری ظرفیت ها وقابلیت های دیپلماسی کشور در بخش انرژی، باهدف حفظ وافزایش نقش وسهم کشور در عرصه های مختلف ثروت، قدرت وامنیت ونیز تأثیرگذاری استراتژیک در روند تصمیم گیری های منطقه ای وبین المللی.

دیپلماسی انرژی به عنوان یک برنامه منسجم وکارامد می تواند بازارهای هدف انرژی جهانی را تشخیص داده وبا تحلیل آنها، برنامه هایی را برای حضور در این بازارها ارائه دهد ودر مقابل تحولات جهانی عرصه انرژی نظیر معاهدات وتوافقات بین المللی، رویکردهای مناسبی را برای سیاستگذاران کشور مشخص نماید ودر نهایت تصمیمات کلان این حوزه را تعیین نماید.

بررسی مسائل جهانی انرژی

سال 1973 و بعد از شوک اول نفتی بود که انرژی به‌عنوان یکی از سرفصل های مهم قدرت برشمرده شد. در طول این سالیان درحوزه ی انرژی تغییر الگوی مصرفی مشهود بوده وبرآورد می شود تا سال 2030 سهم نفت وگاز درتقاضای کل برای انرژی درحدود 85 درصد باشد. این درحالیست که سهم زغال سنگ به شدت تقلیل خواهد یافت. با توجه به روند رشد تقاضای انرژی وتغییر الگویی که چندین سال است در انرژی ها دیده میشود، به نظر می رسد تا چند سال آینده، نفت وبخصوص گاز سهم مهمی از سبد انرژی کشورها را دراختیار خواهد داشت. در این میان ایران با بهره مندی گسترده ازاین منابع وقرارگرفتن در منطقه ی ژئوپلتیکی بین دریای خزر وخلیج فارس (موسوم به هاب انرژی)، مستلزم آن است که تعامل بیشتر وسازنده ای بین سیاست خارجی وسیاست انرژی کشور صورت گیرد تا با استفاده از یک دیپلماسی کارا موجبات تولید ثروت وسرمایه برای کشور پدید آید.

دیپلماسی انرژی در سایر کشورها

بررسی تجربیات سایر کشورها به خصوص کشورهایی که جزء بازیگران مهم منطقه ای وبین المللی هستند می تواند نقشه ی راه مناسبی را دراین حوزه فراروی ما بگشاید.

دیپلماسی انرژی درآمریکا

درحدود 40 سال است که آمریکا تغییر آنچنانی در سیاست های انرژی خود نداشته است. این راهبردها بعد از شوک اول نفتی در 1973 تعریف شدند و عبارتند از: ارتقاء مستمر بهره ‌وری انرژی به منظور کاهش وابستگی به انرژی بطور کل، افزایش سهم سایر حامل‌های انرژی (غیر از نفت) در سبد انرژی مصرفی یا متنوع سازی انرژی؛ که هدف همه اینها ارتقاء امنیت عرضه و تامین انرژی یا در اختیار بودن انرژی کافی به صورت مستمر است و هدف دیگر در همین راستا، به حداقل رساندن وابستگی به انرژی وارداتی است. در دهه‌های اخیر فناوری ‌های نوین امکان بیشتری را برای تحقق این راهبردها فراهم نموده است. اینک سیاست انرژی ایالات ‌متحده این است که در سطح قاره خودکفا شود و نیازی به تامین انرژی از خارج از قاره امریکا نداشته باشد. هیلاری کلینتون درسخنرانی سال 2012 خود باعنوان «دیپلماسی انرژی آمریکا در قرن 21» اعلام کرد که انرژی در کل سیاست خارجی آمریکا جریان دارد، انرژی موضوع امنیت ملی ونیز موضوع ثبات جهانی است وجایگاه انرژی در قلب اقتصاد جهان است. انرژی برای آمریکا در هسته اصلی ژئوپلتیک قراردارد.

دیپلماسی انرژی در روسیه

روسیه دومین صادر کننده ی بزرگ نفت به شمار می رود و 5 درصد کل ذخایرنفت دنیا رادراختیار دارد واز این حیث مقام هفتم دنیا راداراست. این کشور همچنین 22 درصد کل ذخایر گاز دنیارا در اختیار دارد. پس ازفروپاشی شوروی، صادرات نفت روسیه 23 درصد کاهش یافت اما از سال 1999 وبا روی کارآمدن پوتین، فروش نفت روسیه سیر صعودی یافت. از این زمان بود که روسیه سیاست هایی را برای برای مدیریت منابع وافزایش صادرات دنبال کرد؛ این سیاست ها از این قرارند:

1- روابط پایداربا مصرف کنندگان سنتی انرژی و جلب وجذب بازارهای جدید انرژی وتثبیت آن در بلند مدت

2-افزایش توانایی ها وقدرت چانه زنی درقبال قدرت های منطقه ای وجهانی

3-متنوع ساختن راه های صدور نفت خام به بازارهای جهانی

4-توسعه تدیجی صادرات محصولات نفتی به عنوان جایگزینی برای صادرت نفت خام وکمک به ارتقاء فناوری های انرژی روسیه

5-کاهش خطرات وریسک های مسیرهای انتقال وحمل ونقل در راستای امنیت عرضه

از این سیاست ها برمی آید که همکاری با اوپک جایگاه خاصی در دکترین دیپلماسی انرژی روسیه ندارد، چراکه روسیه به این نهاد به عنوان یک رقیب می نگرد وخواهان گرفتن جایگاه عربستان در حوزه صادرات به غرب است. به طور کلی روسیه از انرژی وبه خصوص نفت وگاز به عنوان یک کالای استراتژیک دربرابر نفوذ غرب وفشار برآن استفاده می کند.

دیپلماسی انرژی در اروپا

اروپایی ها با استفاده از ابزارهایی چون وضع قوانین وسرمایه گذاری در حوزه انرژی ها، شرایطی به وجودآورده اند که مشکلی برای تأمین انرژی کشور های عضو اتحادیه اروپا بوجود نیاید. البته درکناراین سیاست گذاری ها، نسبت به انتشار گازهای گلخانه ای حساس هستند وبه دنبال متنوع سازی سبد مصرفی انرژی خود هستند، آنها همچنین ارتقای تکنولوژی در زمینه انرژی خورشید، باد و بازارهای هسته‌ای و افزایش بهره‌وری مصرف انرژی به میزان ۲۰ درصد تا سال ۲۰۲۰ را هدف گذاری کرده اند وبه دنبال تحقق آن هستند.

اتحادیه اروپا در تلاش است از طرق گوناگون میزان وابستگی خود رابه منابع روسیه کاهش دهد و استفاده روسیه از سلاح انرژی را کم اثرتر کند. یکی از این راه‌ها متنوع ساختن مسیرهای ورودی انرژی است همچون تأسیس خط لوله نابوکو.

بررسی وآسیب شناسی دیپلماسی انرژی در ایران

منابع انرژی درایران

ایران کشوری است که از جهت قرار گرفتن در منطقه ژئواستراتژیک وبهره مندی ازمنابع عظیم نفت وگاز، این تواتایی رادارد که در گفتمان های جهانی واستراتژی های جهانی نقش ممتازی را ایفا کند وجایگاه بالایی را داشته باشد. طبق نظریه هارتریچ[5] درکتاب فرصت آمریکایی، موقعیت اقتصادی ایران برجایگاه واعتبار قبلی اش افزود؛ زیرا درگفتمان جدید نظام بین الملل دیگر توپ وتفنگ و غیره وذلک جایگاه قبلی را ندارندو به جای آنها گفتمان ژئواکونومیک حاکم شده است. در دوره حاکمیت ژئواکونومیک، حامل های انرژی مثل نفت وگاز جایگاه بالاتری یافتند؛ ایران نیز ازجهت قرار گیری بین دوحوزه ی مهم نفتی، حوزه خزر با 126.8 میلیارد بشکه وحوزه عظیم خلیج فارس با 744.4 میلیارد بشکه نفت، دارای اعتبار بالایی از این نظر است.

سهم ایران از ذخایر نفت جهان در سال 2015، 157.8 میلیارد بشکه براورد شده است. ایران همچنین با دارا بودن 34 تریلیون متر مکعب گاز در مقام نخست جهانی قرار دارد. براساس براوردها، کشور ایران دارای 11 میلیارد تن زغال سنگ است. از نظر منابع تجدید پذیر مانند انرژی های برق آبی وخورشیدی و... نیز ازجایگاه قابل قبولی برخوردار است ولی آنچنان که باید وشاید بهره برداری لازم ازآنها نشده است

ایران با تولید روزانه 3.8 میلیون بشکه نفت وتولید روزانه 800 میلیون متر مکعب گاز، نقش مهمی در تأمین جهانی انرژی دارد؛ اما دراین بین، گاز در رتبه ی بالاتری از حیث اهمیت قرار دارد. به این دلیل که نیاز جهانی به این ماده به سرعت در حال افزایش است واین ماده دراستراتژی امنیت انرژی کشورها جایگاه ویژه ای یافته است. در راستای استفاده ی بهینه ومناسب از منابع انرژی کشور به عنوان مهم ترین مزیت نسبی کشور، طرح ها وبرنامه های زیادی برای افزایش ظرفیت تولید وصادرات مطرح گردیده است. ازآن جمله میتوان به پروژه های عظیم در صنایع نفت وگاز وپتروشیمی نام بردکه از سوی شرکت های مختلف داخلی وخارجی اقدام به سرمایه گذاری در آنها شده است. (مانند خط لوله انتقال گاز صلح وفازهای 24 گانه پارس جنوبی)

کشور ایران از دوجهت در کانون توجهات بین المللی قرار دارد: موقعیت ژئوپلتیک کشور و نقش حیاتی آن در امنیت انرژی جهانی. سند چشم انداز 20 ساله ی ایران با بهره گیری از این دو موقعیت، هدفگذاری هایی را به منظور توسعه برونگرا وتعامل سازنده با جهان انجام داده است. در این سند مهم ترین صحنه ی پیوند ایران با قدرتهای جهانی، انرژی وامنیت آن معرفی شده است که برای تحقق آن میتوان از ابزارهای دیپلماتیک بهره جست. حاکم شدن منطق اقتصادی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران میتواند منافع جدیدی در منطقه و جهان برای کشور پدیدار ساخته و فرصت‌‌های نوینی را ایجاد ‌کند (جوادی ارجمند،70،1386) در عرصۀ خارجی نیز، دیپلماسی انرژی ایجاب می‌کند تا اقدامات ویژه‌ای برای شکل دادن به روابط و تعاملات مناسب و رو به پیشرفت با کشورهای عضو اوپک و غیراوپک که از لحاظ ژئوپلیتیک انرژی حائز اهمیت هستند، صورت بگیرد. بدون تردید آنچه دیپلماسی یک کشور را در عرصه های مختلف معنا دار ومؤثر می سازد، برخورداری از ارتباط وتعامل با دیگر بازیگران در سطوح منطقه ای وفرا منطقه ای است. در عرصه دیپلماسی انرژی نیز وضعی به همین گونه است. (اسلامی،200،91)

در راه تحقق اهداف از پیش تعیین شده برای عرصه انرژی موانعی نیز وجود دارد از جمله:

1. بی ثباتی وبحرانهای منطقه ای نظیر عراق، سوریه، قره باغ و...

2. تحریم های بین المللی بویژه در بخش های مالی وتکنولوژی

3. نوسانات قیمت نفت

4. رقابت های منطقه ای وبین المللی ر حوزه صادرات انرژی

5. عدم ثبات در نظام تصمیم گیری مدیریتی

6. چابک نبودن وسنتی عمل کردن مدیران

-با توجه به مواضع وموانع گفته شده، محورهای اساسی دیپلماسی انرژی ایران اینگونه تعریف می شود:

1. یافتن بازارهای مناسب در دو بخش نفت وگاز

2. تعامل وهمکاری سازنده با کشورهایی که میادین مشترک نفتی وگازی دارند

3. تلاش برای تشکیل مجمع کشورهای صادر کننده گاز (یک نوع کارتل گازی)

4. تلاش برای انتقال گاز ایران به اروپا وآسیا از طریق خط لوله

5. افزایش ظرفیت ذخایر برای حفظ موقعیت انرژی خود در اوپک وغیر اوپک

6. استفاده از ظرفیت صادرات انرژی خود به عنوان یک ابزار در جهت مقابله با تحریم های غرب

7. جلب سرمایه وتکنولوژی خارجی در بخش های مورد نیاز

آسیب شناسی دیپلماسی انرژی ایران

درکنار این برنامه ها، برای پیشبرد منافع ملی نیازمند آنیم که با نگاهی آسیب شناسانه به حوزه دیپلماسی انرژی درصدد کاهش نقاط ضعف وکاستی ها برآییم وبرای رفع مشکلات کشور دراین زمینه اهتمام لازم رابه کار گیریم. دربین آسیب هایی که برای دیپلماسی انرژی ملی متصور هستیم، برخی ریشه در مسائل داخلی وبرخی ریشه در مسائل خارجی دارد؛ برخی مشرف بر سیاستگذاری کوتاه مدت هستند وبرخی مشرف بر سیاستگذاری بلند مدت؛ اما درعین حال توان ترمیم وتصحیح این کاستی در داخل کشور وجود دارد. برخی از اساسی ترین چاش های این حوزه عبارتند از:

1. در اولویت قرار نداشتن این حوزه برای تصمیم گیران: البته به نظر می رسد این مشکل با تأسیس معاونت دیپلماسی اقتصادی در وزارت امور خارجه تاحدی رفع شود.

2. عدم تفکیک مأموریت بخش های مختلف در این حوزه: مأموریت های نهادها وارگانهای مختلف برای اجرای برنامه های دیپلماسی انرژی، مشخص وتبیین نشده است.

3. فقدان راهبرد وسیاست کلان مشخص در حوزه انرژی

4. عدم ارتباط نظام مند میان بخش انرژی وبخش دیپلماسی در کشور

4. فقدان تعامل میان بخش های اجرایی کشور در این حوزه

5. تحریم های اعمالی آمریکا بر بخش نفت، گازوپتروشیمی ایران

6. عدم ارتباط مناسب با بازیگران مهم بین المللی این حوزه

7. فقدان نظریه پردازی مناسب در این حوزه

8. عدم مدیریت واحد وتوانمند در دیپلماسی انرژی

راهکارها

آنچه که به نظر می آید این است که باید بین دو بخش انرژی ودیپلماسی کشور رابطه­ی بهتر ومنعطف تری بوجود آید وداد وستدی که بین این دوحوزه صورت می پذیردشرایط بهتری پیدا کند، چراکه انرژی یکی از مهم ترین پشتوانه های دیپلماسی وسیاست خارجی است ودیپلماسی نیز به مثابه ابزاری است که میتوان ازآن برای پیشبرد اهداف خود دربخش انرژی سود برد. برخی از این اهداف وراهکارها عبارتند از:

- شناسایی کشورها وبازارهای هدف برای صادرات انرژی

- ارتقای جایگاه ایران در سازمان های بین المللی نظیر اوپک

- تثبیت بازارهای صادراتی ایران دراین حوزه (امنیت عرضه انرژی)

- استفده از تجربیات والگوهای سایر کشورها در این حوزه

- شناسایی چالش های ملی، منطقه ای وبین المللی و راهکارهای مقابله ی با آنها

- جذب تکنولوزی وسرمایه خارجی مورد نیاز در این حوزه (البته با درنظر داشتن منافع وامنیت ملی کشور)

با این توضیحات مشخص می شود که در عصر حاضر، بهره گیری از دیپلماسی انرژی به جزء جدای ناپذیر سیاستگذاری بسیاری ازکشورها تبدیل شده است وپیگیری بخش مهمی از اهداف ومنافع کشورها در حوزه انرژی درگرو استفاده از ابزار دیپلماسی دراین بخش است.

نتیجه گیری وجمع بندی

با روند جهانی شدن کشورها، مسئله دیپلماسی دیگر از آن حالت سنتی خود فاصله گرفته وبصورت تخصصی درحوزه های مختلف ایفای نقش می کند. درسالیان اخیرپیوند رو به رشدی بین سیاست و تجارت در مبادلات انرژی بین المللی شکل گرفته است. انرژی اکنون دستور کار سیاسی هر دولتی است. نیاز به انرژی نیز در دنیای کنونی به شدت درحال رشد است و ازسویی دارا بودن ایران ازمنابع عظیم سوخت های فسیلی وحتی نو مستلزم آن است که بااستفاده ی درست از یک دیپلماسی کارا در این حوزه منافع ملی را بهبود وجایگاه ایران درعرصه ی بین المللی را ارتقا داد. هدف ما نیز در این متن این است که نشان دهیم ایران میتواند از مهم ترین مزیت نسبی خود یعنی انرژی، به نحو مطلوب بهره بگیرد و با تکیه بر دیپلماسی کارآمد به منافع خود در این زمینه دست یابد؛ اما این مسئله بدون توجه به آسیب هایی که این حوزه دچارآن است کمی دور از دسترس به نظر می آید. در راه ارتقای دیپلماسی انرژی توجه به موفقیت هاوتجربیات سایر کشورها نیز میتواند به عملکرد ما در داخل کشور تأثیر مثبت بگذارد.

منابع

· دهقانی فیروزآبادی، سید جلال و موسوی، سیدرحمان؛ (1390) شاخصه های راهبرد امنیت انرژی روسیه در قبال اتحادیه اروپا، فصلنامه آفاق امنیت/ سال چهارم / شماره دوازدهم

· پوراحمدی، حسین (1388)؛ دیپلماسی انرژی ومنافع ملی جمهوری اسلامی ایران، دوفصلنامه علوم سیاسی، دوره 5، شماره 10

· ایزدی، جهانبخش (1388)؛ پزوهش وتحقیق در باب دیپلماسی انرژی ایران، تهران: انتشارات موسسه فرهنگی مطالعات وتحقیقات بین المللی ابرار معاصر

· اعتدال این بار در انرژی (دیپلماسی انرژی دولت روحانی) (1393)؛ نشریه دیپلماسی انرژی، سال اول، شماره اول

· معین الدین، جواد وانتظارالمهدی، مصطفی؛ امنیت انرژی و دیپلماسی انرژی روسیه.

· دبیری، محمدرضا (1373)؛ دیپلماسی کاربردی ورویه های دیپلماتیک

· استیونس، پل (1390)؛ اقتصاد انرژی. ترجمه: علی طاهری فرد، تهران: انتشارات دانشگااه امام صادق (ع)

· نوروزی، محمد (1393)؛ دیپلماسی انرژی در جمهوری اسلامی، سایت مطالعات سیاستی نفت وگاز

· آشوری داریوش (1354)، فرهنگ سیاسی، نشر مروارید، چاپ هشتم

· امیرحسین جانمحمدی، دانشجوی رشته ی معارف اسلامی واقتصاد دانشگاه امام صادق (ع)

 


[1] . دانشجوی رشته معارف اسلامی واقتصاد دانشگاه امام صادق (ع)-ورودی 1395

amght76@yahoo.com

[2] Nordhaus

[3] Fried&sholtz

[4] Kohl

[5] Hartrich

کلید واژه ها:
مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 2
  • 0
  •  
  •