یادداشت «بررسی ظرفیت‌های داخلی اقتصاد ایران در حوزه سخت جهت مقابله با جنگ اقتصادی» از علیرضا تاجه‌بند

یادداشت «بررسی ظرفیت‌های داخلی اقتصاد ایران در حوزه سخت جهت مقابله با جنگ اقتصادی» از علیرضا تاجه‌بند

یادداشت «بررسی ظرفیت‌های داخلی اقتصاد ایران در حوزه سخت جهت مقابله با جنگ اقتصادی» از علیرضا تاجه‌بند دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد دانشکده

بررسی ظرفیت‌های داخلی اقتصاد ایران در حوزه سخت جهت مقابله با جنگ اقتصادی

علیرضا تاجه‌بند[1]

مقدمه

همان‌طور که در یادداشت نخست اشاره شد، کشور ما در سال‌های اخیر درگیر جنگ و تقابلی عظیم در حوزه اقتصادی شده و دشمن نیز در این عرصه به هدف نابودی کامل نظام جمهوری اسلامی ایران با تمام توان وارد شده است. در این جنگ تمام‌عیار اقتصادی وظیفه ما این است که دشمن را با اقدامات دفاعی و همچنین تهاجمی به عقب رانده و به تعبیر مقام معظم رهبری از کرده خود پشیمان نماییم.

همان‌طور که گفتیم، لازمه آن دفاع و تهاجم همه‌جانبه، دیده‌بانی و رصد جامع و دقیق اطلاعات و ظرفیت‌های داخلی اقتصاد کشور می‌باشد. در مقدمه یادداشت نخست ضمن بیان اینکه ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های داخلی اقتصاد کشور به دو دسته نرم و سخت تبدیل می‌شوند، به تبیین و تشریح ابعاد مختلف بخش اول پرداختیم. حال در این نوشتار، بخش دوم را به‌تفصیل موردبحث قرار خواهیم داد.

پیرامون واقعیات و ظرفیت‌های داخلی اقتصاد کشور در حوزه سخت

قسم دیگر ظرفیت‌های جمهوری اسلامی ایران، ظرفیت‌هایی است که امکانات و زمینه‌های عینی پیشرفت اقتصادی را فراهم می‌آورد. به این دسته از ظرفیت‌ها و قابلیت‌ها «ظرفیت‌های حوزه سخت» اطلاق می‌گردد. به‌طورکلی می‌توان امکانات و لوازم موجود در جهت پیشرفت اقتصادی در این حوزه را به دو دسته «طبیعی و اقلیمی»، «جغرافیایی و منطقه‌ای» تقسیم‌بندی کرد و مورد بررسی قرار داد.

1. طبیعی و اقلیمی

ظرفیت‌های طبیعی و اقلیمی شامل نعمت‌های خدادادی است که انسان در به وجود آمدن آن دخالت نداشته است. این‌گونه ظرفیت‌ها در اقتصاد از جایگاه بسیار مهمی برخوردار هستند و در قالب منابع اولیه تولید به شمار می‌آیند.

1.1 معادن

ایران به لحاظ ذخایر معدنی جزو 10 کشور نخست جهان و اولین کشور خاورمیانه است و طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس 7 درصد ذخایر معدنی جهان در ایران جای دارد و در حال حاضر کشور ایران 1.57 درصد تولید مواد معدنی جهان را در اختیار دارد. غنای منابع و ذخایر عظیم معدنی، کشور ما را یکی از غنی‌ترین مناطق جهان ازنظر توانایی تأمین مواد اولیه موردنیاز صنعت کرده است. همچنین طبق بررسی‌های صورت گرفته تاکنون حدود 6 هزار معدن با 70 نوع ماده معدنی در کشور شناسایی شده است و 15 هزار محدوده امیدبخش معدنی با 40 میلیارد تن ذخایر قطعی به ارزش بیش از 770 میلیارد دلار شناسایی شده است[1].

سهم بخش معدن در اقتصاد کشور طی دوره 1380 – 1392 بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس[2] رو به افزایش بوده است و از نسبت 0.6 درصدی در سال 1380 به نسبت 1.2 درصد از کل اقتصاد کشور در سال 1392 رسیده است. برخی از معادن فراوان ایرآن‌که انواع مختلف تزئینی و غیر تزئینی، صنعتی و غیر صنعتی و فلزی و غیرفلزی را شامل می‌شوند عبارت‌اند از: معادن آهن، مس، طلا، سرب، روی، کرومیت، منگنز، گوگرد، نمک، خاک رس، زغال‌سنگ، بوکسیت و خاک نسوز و ... .

2.1 کشاورزی

کشاورزی علاوه بر اهمیت بالایی که در ایجاد امنیت غذایی و کاهش وابستگی اقتصادی به سایر کشورها دارد، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های موجود در اقتصاد ایران شناخته می‌شود. کشاورزی در ایران باوجود شرایط فعلی، بر اساس آمار بانک مرکزی[3] حدود 9.3 درصد از تولید ناخالص داخلی و بر اساس آمار گمرک[4] سهم 10 درصدی از صادرات غیرنفتی کشور را به خود اختصاص می‌دهد. این بخش از اقتصاد ایران به اذعان آمار سازمان جهانی فائو[2] در سال 2013 در تولید 20 قلم از محصولات کشاورزی که در زیر به آن‌ها اشاره خواهد شد، جزو 15 کشور برتر دنیا هست.

رتبه کشور ایران در تولید 20 نوع محصول کشاورزی

محصول

رتبه در میان سایر کشورها

میزان تولید (تن)

ارزش تولید (هزار دلار)

زعفران

1

280.000

500.000

پسته

1

478.600

1.571.787

خرما

2

1.083.720

553.460

زردآلو

2

457.308

252,482

هندوانه

2

3.947.057

449,644

بادمجان

3

1.354.185

289,527

خربزه

3

1.501.411

276,396

کشمش

4

160.000

472.253

پیاز

4

2,381,551

500,204

بادام

5

87,281

257,563

انجیر

5

78,392

46,799

گوجه‌فرنگی

6

6,174,182

2,281,755

چای

7

160625,000

170،156

سیب

9

1،693،370

716،149

لیمو

9

584،614

231،788

انگور

10

2،046،420

1،169،768

پرتغال

13

1،192،266

230،414

گندم

14

2،469،304

1،692،338

سیب‌زمینی

15

4،597،631

906،353

شکر

15

3،467،395

180،013

 

امروزه با توجه به فضای جنگ اقتصادی و آسیب‌پذیری اقتصاد ملی از طریق وابستگی بودجه دولت به نفت و نیز با عنایت به جایگاه و ظرفیت بسیار ارزشمند ایران در بخش کشاورزی، باید توجه هر چه بیشتر مسئولان به تقویت این بخش باشد.

3.1 نفت و گاز

امروزه علی‌رغم دستیابی به منابع مختلف انرژی، نفت و گاز همچنان جزء مهم‌ترین منابع تأمین انرژی در جهان به شمار می‌آیند. این دو منبع علاوه بر استفاده متعارف در تأمین انرژی دارای کاربردهای گوناگون در صنایع مختلف می‌باشند. شاید گزاف نباشد اگر بگوییم ممکن نیست شما در محل زندگی خود با یک نگاه ساده نتوانید حداقل یکی از فرآورده‌های نفتی را مشاهده کنید.

جمهوری اسلامی ایران با دارا بودن حدود 158 میلیارد بشکه و حدود 11 درصد نفت خام در رتبه سوم جهان قرار دارد. ایران همچنین با داشتن 34 تریلیارد مترمکعب و حدود 17 درصد گاز جهان رتبه دوم به لحاظ ذخایر گازی را داراست.

رتبه‌بندی برحسب میزان ذخایر گازی (میلیارد مترمکعب)

 

سال

کشور

2013

2014

 
 
  1. روسیه

48810.0

(24.48)

49541.0

(24.63)

 

  1. جمهوری اسلامی ایران

34020.0

(17.06)

34020.0

(16.91)

 

  1. قطر

24681.0

(12.38)

24531.3

(12.20)

 

کل ذخایر گاز جهان

199409.8

201139.9

 

منبع: OPEC Annual Statistical Bulletin 2015

· ارقام داخل پرانتز درصد ذخایر نفت هر کشور نسبت به‌کل جهان هست.

 

 

رتبه‌بندی برحسب میزان ذخایر نفت خام (میلیون بشکه)

 

سال

کشور

2013

2014

 
 

1) ونزوئلا

298350

(20.02)

299953

(20.09)

 

2) عربستان سعودی

265789

(17.83)

266578

(17.85)

 

3) جمهوری اسلامی ایران

157800

(10.58)

157530

(10.55)

 

کل ذخایر نفت جهان

1490134

1492880

 

منبع: OPEC Annual Statistical Bulletin 2015

· ارقام داخل پرانتز درصد ذخایر نفت هر کشور نسبت به‌کل جهان هست.

 

اشاره به این نکته نیز حائز اهمیت است که ایران درمجموع ذخایر نفت و گاز، بزرگ‌ترین دارندة ذخایر هیدروکربوری جهان شناخته شده و این در حالی است که هنوز هم ذخایر جدید اکتشاف می‌شوند. کریم زبیدی معاون بررسی طرح‌های منابع هیدروکربوری مدیریت برنامه‌ریزی تلفیقی شرکت ملی نفت ایران در خصوص آخرین وضعیت اکتشاف ذخایر جدید انرژی در کشور معتقد است: «آخرین بررسی‌های انجام‌شده درباره حجم ذخایر هیدروکربوری مایع کشور نشان می‌دهد، میزان این ذخایر تا پایان سال ۹۳ نسبت به مدت مشابه قبلی آن، حدود یک میلیارد بشکه افزایش یافته است.»[5]

امروز یکی از مهم‌ترین مشکلات ساختاری اقتصاد ایران «نفتی بودن» و وابستگی بودجه دولت به نفت است که از طریق فروش نفت خام شکل می‌گیرد درحالی‌که تبدیل همین مواد خام به فرآورده هم به لحاظ درآمدی و هم به لحاظ ایجاد اشتغال می‌تواند نسخه علاج بسیاری از مشکلات اقتصاد ایران باشد. سهم بالای انرژی ایران می‌تواند زمینه‌ساز افزایش میزان اشتغال و درآمد بالای اقتصادی باشد، به‌شرط آنکه از خام‌فروشی نفت فاصله گرفته و با سرمایه‌گذاری در بخش پایین‌دستی نفت، تولید فرآورده‌های نفتی یکی از محورهای اصلی حرکت این بخش قرار گیرد.

4.1 تنوع اقلیمی

شرایط آب‌وهوایی و اقلیمی هر منطقه، یکی از مسائل بسیار مهمی است که می‌تواند بر اتخاذ سیاست‌های یک کشور در حوزه‌های مختلف تأثیرات شگرفی بگذارد. طبیعتاً وجود تنوع در شرایط اقلیمی شدت و میزان آن تأثیر را افزایش می‌دهد. کشور ایران با واقع‌شدن در عرض جغرافیایی حدود 25 تا 40 درجه شمالی، سراسر آن می‌بایست خشک، کم‌بارش و بیابانی می‌شد (مانند امارات متحده عربی، عربستان، صحرای آفریقا و غیره) اما در طول تکامل کره زمین، به وجود آمدن رشته‌کوه‌ها (مانند البرز، زاگرس و غیره) و همچنین دو دریا در شمال و جنوب کشور توأم با دشت‌های پست و گرم و خشک داخلی، سبب شدند کشور ایران، دارای انواع مختلف آب‌وهوا، اشکال ناهمواری و مناظر طبیعی به‌عنوان جاذبه‌های بسیار زیبا و متنوع طبیعی گردشگری گردد. (کردوانی، 1387: ص 17)

این تنوع اقلیمی در ایران، فرصت‌های فراوان اقتصادی را در حوزه‌های مختلف کشاورزی، گردشگری، انرژی‌های پاک و... برای جمهوری اسلامی فراهم آورده است. توجه به این ظرفیت‌های فراوان در تحقق اقتصاد مقاومتی ضروری هست. این تنوع اقلیمی در زمان‌های مختلف، تقریباً باعث شده است که کشور ازنظر تأمین مواد غذایی مختلف ازجمله گندم و برنج و انواع میوه‌جات و... بی‌نیاز گردد و نیازی به واردات این اقلام مصرفی نداشته باشد.

پایگاه‌های بزرگ مذهبی، تنوع فرهنگ‌ها و قومیت‌ها، مناظر زیبای طبیعی شامل سواحل و کوهستان‌ها و بیابان‌ها، آب‌وهوای چهارفصل، حیات‌وحش، مراکز درمانی مهم، زمینه‌های سرمایه‌گذاری اقتصادی و... گردشگری مسافران داخلی و خارجی را هم ازجمله ظرفیت‌های مهم فرهنگی و اقتصادی کشور قرار داده است. سلطانی فر، معاون رئیس‌جمهوری و رئیس سازمان میراث فرهنگی، می‌گوید: «ایران ازلحاظ جاذبه‌های گردشگری رتبه 15 جهان را دارد.»[6] اگرچه معیارها در وزن دهی به جاذبه‌های گردشگری متفاوت است، اما حتی می‌توان ایران را جزء 10 کشور اول دنیا هم به لحاظ جاذبه‌های گردشگری قرار داد بااین‌وجود هنوز آن‌گونه که شایسته است از این ظرفیت‌ها استفاده نشده است.

یکی دیگر از نتایج تنوع اقلیمی در ایران، فراهم شدن امکان استفاده از انرژی‌های پاک است. انرژی‌های پاک انرژی‌هایی هستند که برخلاف انرژی‌های فسیلی، آلوده‌کننده محیط‌زیست نیستند. اهمیت این نوع از انرژی‌ها، زمانی مضاعف می‌شود که به پایان‌ناپذیری آن‌ها توجه گردد. انرژی خورشیدی، انرژی زمین‌گرمایی، انرژی باد و امواج ازجمله انرژی‌های پاکی هستند که با توجه به شرایط جغرافیایی و آب‌وهوایی ایران قابل‌دسترس هستند.

ایران یکی از کشورهایی است که نه‌تنها بر روی «کمربند خورشیدی» (Solar Belt) واقع شده بلکه درعین‌حال جزء کشورهایی است که پتانسیل بسیار بالایی برای استفاده از انرژی خورشیدی دارد. پروژه‌های امکان‌سنجی نشان می‌دهند که سایر عناصر لازم برای این کار نیز در کشور ما وجود دارد، به‌عنوان‌مثال می‌توان از دسترسی به منابع غنی سیلیکون در ۹۰ درصد از زمین‌های کشور یاد کرد. سیلیکون همان ماده خامی است که برای تولید سلول‌های فتوولتائیک[3] مورداستفاده قرار می‌گیرد. کارشناسان باور دارند که جایگزینی تدریجی انرژی‌های پاک بالأخص انرژی خورشیدی با سوخت‌های فسیلی برای کشور ما به دلیل ارزش‌های افزوده‌ای که به همراه دارد، یک اقدام مؤثر و درعین‌حال ضروری است.[7]

علاوه بر انرژی خورشیدی، دشت‌های وسیع ایران زمینه استفاده از انرژی باد را هم فراهم می‌کند. منجیل و رودبار گیلان، مناطق خواف، بینالود، دیزباد نیشابور در خراسان رضوی، میل نادر زابل سیستان، گردنه سامبران اهر، گردنه صائین سراب، گردنه الماس خلخال، مناطق قرقچی و برزوک استان اصفهان، کانال باد میبد یزد، کوهین و تاکستان دشت قزوین و تنگه‌اشی شیراز، نهبندان خراسان جنوبی، شاهرود استان سمنان و بسیاری مناطق دیگر جزو مناطق مستعد در توسعه انرژی بادی در کشور هستند.[8] وجود دو دریا در شمال و جنوب هم بستر دیگری برای استفاده از انرژی آب است. دراین‌بین، به‌عنوان‌مثال، قرابت و هم‌جواری چابهار با آب‌های آزاد یکی از مهم‌ترین مناطق برای استفاده از انرژی موج دریا هست.

سرمایه‌گذاری علمی و عملی در این حوزه‌ها یکی از اساسی‌ترین زمینه‌های خودکفایی و ایجاد امنیت درزمینهٔ انرژی را فراهم خواهد آورد. البته اشتغال‌زایی مؤثر، حفاظت از محیط‌زیست و سودآوری فروان و ارزشمند حاصل از حرکت به سمت این انرژی‌های نو ... ازجمله دستاوردهای دیگر این دسته از انرژی‌هاست.

2. جغرافیایی و منطقه‌ای

5.1 موقعیت راهبردی

همسایگی جمهوری اسلامی ایران با پانزده کشور و قرار گرفتن در جاده ابریشم، این کشور را دارای یک موقعیت استراتژیک و راهبردی بسیار ارزشمندی کرده است، به‌طوری‌که سه قاره متراکم -یعنی آسیا، اروپا و آفریقا- را به یکدیگر وصل می‌کند. در اختیار داشتن تنگه هرمز و هم‌جواری با مهم‌ترین مخازن نفتی و گازی جهان بر اهمیت استراتژیک ایران افزوده است.

تنگه هرمز آبراهی است که خلیج‌فارس را از راه دریای عمان به اقیانوس هند متصل می‌سازد. وجود انبوه جزایر استراتژیک ایران، علاوه بر آن‌که موجب افزایش وسعت آب‌های ساحلی ایران می‌باشند، همواره به‌عنوان پایگاه‌هایی جهت کنترل ایران بر این آبراه و این تنگه مهم، دارای ارزش فوق‌العاده هستند، جزایر لارک، قشم، هرمز، هنگام و در ادامه جزایر تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی، این توانمندی را تقویت نموده و تنگه هرمز را همچنان در تسلط ایران قرار می‌دهد.[9] هرچند برخی کشورها، ازجمله عربستان، اقداماتی جهت کاهش ارزش استراتژیکی این تنگه انجام داده‌اند اما این فعالیت‌ها هیچ‌گاه نتوانسته اهمیت استراتژیک خلیج‌فارس و تنگه هرمز را کاهش دهد.

یکی دیگر از ظرفیت‌های جمهوری اسلامی ایران ‌که به‌تناسب موقعیت استراتژیک و راهبردی این کشور به وجود آمده است، ظرفیت ترانزیت و حمل‌ونقل انرژی و دیگر کالاهاست. ایران با داشتن بیش از دو هزار کیلومتر ساحل از دهانه اروندرود تا بندر گواتر، علاوه بر تسلط بر راه‌های آبی منتهی به اقیانوس هند، تنها کشوری است که می‌تواند از طریق خشکی منابع انرژی خلیج‌فارس را به بسیاری از مناطق جهان انتقال دهد. درواقع ایران می‌تواند به‌مانند پلی مابین خلیج‌فارس، قفقاز و کشورهای اروپایی بوده و اقدامات لازم را برای افزایش روند مبادلات به عمل آورد.[10] این موقعیت ممتاز جهت انتقال انرژی هنگامی اهمیت مضاعف می‌یابد که بسیاری از کشورهای همسایه یا نزدیک به ایران، به‌عنوان عمده‌ترین مصرف‌کنندگان نفت و گاز خلیج‌فارس، ایران را به‌عنوان خط انتقال انرژی برای خود برمی‌گزینند چراکه ایران چه به لحاظ امنیت و چه به لحاظ نزدیکی به منابع انرژی هرگونه عوارض جانبی و هزینه انتقال انرژی را کاهش می‌دهد. فرصت ترانزیت کالا منحصر در انرژی نیست چراکه ایران تنها مسیر خشکی مستقیم و نزدیک برای ارتباط بین کشورهای شرق و غرب ایران است. خلیج‌فارس و دریای خزر در دو طرف ایران این امکان را برای انتقال هرگونه کالایی از ایران فراهم کرده است.

رهبر معظم انقلاب در رابطه با این ظرفیت راهبردی این‌طور بیان می‌دارند: «ظرفیت دیگر موقعیت جغرافیایی ما است ما با پانزده کشور همسایه هستیم که این‌ها رفت‌وآمد دارند. حمل‌ونقل ترانزیت یکی از فرصت‌های بزرگ کشورها است این برای کشور ما هست و در جنوب به دریای آزاد و در شمال به آب‌های محدود منتهی می‌شود. در این همسایه‌های ما، در حدود ۳۷۰ میلیون جمعیت زندگی می‌کنند که این مقدار ارتباطات و همسایه‌ها، برای رونق اقتصادی یک کشور یک فرصت بسیار بزرگی است. این علاوه بر بازار داخلی خود ما است یک بازار ۷۵ میلیونی که برای هر اقتصادی، یک چنین بازاری بازار مهمی است.»[11]

پیرامون زیرساخت‌های داخلی اقتصاد کشور در حوزه سخت

منظور از ظرفیت‌های زیرساختی، شامل آن دسته از اقداماتی است که منجر به فراهم شدن زمینه بهره‌برداری هر چه بهتر از ظرفیت‌های طبیعی و جغرافیایی می‌شود. زیرساخت‌های سخت شامل انواع و اقسام کارخانه‌ها، نیروگاه‌ها، بندرها، خطوط ریلی و جاده‌ها می‌شود که در ادامه به‌طور اجمال هر مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

1. کارخانه

به‌منظور آشنایی کلی با کارخانه‌های موجود فعال در کشور، برخی از صنایع خاص که جنبه راهبردی و زیربنایی برای اقتصاد کشور دارند در نظر گرفته شده و برخی دیگر به دلیل اهمیتی که دارند در بخشی مجزا مورد بررسی قرار خواهند گرفت. به‌عنوان نمونه بر اساس گزارش وزارت صنعت و معدن، در کشور ما تعداد شرکت‌های فعال در حوزه استحصال مواد معدنی مختلف، حدود 993 شرکت می‌باشد.

علاوه بر بخش معدن، صنعت نساجی در ایران دارای 4787 شرکت فعال در حوزه‌های مختلف بوده و در بخش کاغذسازی هم 520 شرکت در تهیه خمیر کاغذ، کاغذ و مقوا فعالیت دارند. از دیگر بخش‌های اساسی اقتصاد ایران، بخش «مواد و محصولات شیمیایی» است. انواع سموم کشاورزی و داروهای گیاهی و شیمیایی مربوط به این حوزه می‌شود. این بخش، شامل 2672 شرکت فعال در سه حوزه مشخص می‌باشد. ساخت فلزات اساسی، محصولات فلزی فابریکی به‌جز ماشین‌آلات و تجهیزات، وسایل نقلیه موتوری، تریلر و نیم تریلر هم از دیگر بخش‌های کارخانه‌ای مهم در اقتصاد ایران هستند که شرکت‌های زیادی در آن فعالیت دارند.

در کنار کارخانه‌ها و شرکت‌های مختلفی که در حوزه‌های مذکور فعالیت دارند، می‌توان به 765 شهرک صنعتی هم اشاره کرد. همه‌ این زیرساخت‌ها ظرفیت تغییر و تحول در اقتصاد ملی را دارا هستند، مشروط بر آنکه به نحو احسن و با برنامه مورد استفاده قرار گیرند.

2. بندر

جمهوری اسلامی ایران دارای 11 بندر است که 3 بندر «نوشهر»، «امیرآباد» و «انزلی» در شمال و 8 بندر «شهید رجایی»، «امام خمینی رحمه‌الله»، «بوشهر»، «خرمشهر»، «چابهار»، «شهید باهنر»، «آبادان» و «بندر لنگه» در جنوب کشور قرار دارند. اهمیت هر یک از این بندرها به‌طور اجمال به شرح زیر است:[12]

الف) بندر امیرآباد

با عنایت به اهمیت استراتژیکی دریای مازندران و وجود بازارهای عظیم اطراف آن همراه با پتانسیل‌های اقتصادی و تجاری فراوان مانند استخراج و سواپ منابع انرژی،‌ حمل‌ونقل، ارتباطات و ترانزیت کالا توسعه این مجتمع عظیم بندری موردتوجه ویژه قرارگرفته است. این بندر می‌تواند خدمات غله، کالای عمومی، نفتی، رورو، کانتینری، نگهداری و پردازش کالا برای صاحبان کالا و بخش‌های دولتی به ارائه خدمت بپردازد.

ب) بندر نوشهر

بندر نوشهر در عرصه تجارت جهانی همواره نقش انکارناپذیری در اقتصاد حمل‌ونقل کشور ایفا کرده است و در حال حاضر سالیانه به‌طور متوسط حدود ۵۰۰ فروند کشتی در این بندر تردد می‌کنند. این بندر به‌عنوان نزدیک‌ترین بندر تجاری کشور به پایتخت (۲۰۰ کیلومتر) از طریق چهار مسیر کندوان، هراز، فیروزکوه و جاده رشت - قزوین به مراکز مهم تجاری، صنعتی کشور دسترسی دارد. این بندر توانایی ارائه خدمات به انواع کالا اعم از عمومی، کانتینری، فله، مواد نفتی، کالای عمومی لنج‌ها، آب‌رسانی به شناورها و نگهداری و پردازش کالا را دارد و امکان بهره‌مندی تجار و سرمایه‌گذاران بخش خصوصی از مزایا و تسهیلات ناشی از قانون مناطق ویژه اقتصادی فراهم گردید.

ج) بندر انزلی

بندر انزلی به دلیل واقع‌شدن در مسیر ترانزیتی کریدور شمال-جنوب از اهمیت بالایی برخوردار است. این بندر مشمول قوانین و مقررات مناطق آزاد تجاری-صنعتی بوده و شرایط مناسبی را برای جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی فراهم می‌نماید. زیرساخت‌های مناسب، وجود انبارهای چندمنظوره و ترمینال متنوع و برخورداری از مدرن‌ترین تجهیزات تخلیه و بارگیری، امکان ارائه خدمات متنوعی را به مشتریان فراهم کرده است و همچنین بهره‌مندی از سیستم ترافیکی دریایی، بندر انزلی را از سایر بندرها همسایه در حوزه دریای خزر متمایز ساخته است. این بندر با ورود خط ریلی به داخل محوطه‌های بندری و اتصال بندر انزلی به شبکه بزرگراهی کشور و راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، نقش مهمی در صنعت حمل‌ونقل دریایی کشور ایفا خواهد کرد.

د) بندر خرمشهر

استقرار بندر خرمشهر در کنار رود اروند، این بندر را به‌عنوان مسیر اصلی و پایانه مناسب برای سه کشور ایران، عراق و کویت در مبادلات تجاری معرفی می‌نماید. بندر خرمشهر یکی از بنادر کانتینری کشور در خلیج‌فارس به شمار رفته و به دلیل هم‌جواری با کشور عراق، یک منطقه استراتژیک ازنظر تجاری و سیاسی محسوب می‌شود که با قرار گرفتن در محدوده منطقه آزاد تجاری اروند و نزدیکی به پالایشگاه آبادان و صنایع فولاد خوزستان فرصت مناسبی جهت سرمایه‌گذاری فراهم کرده است.

ه) بندر آبادان

برخی از مزایای این بندر عبارت‌اند از:

1- نزدیکی به کشورهای عراق و کویت جهت مبادلات تجاری و بازرگانی

2- نزدیکی به بندر امام برای ترانزیت و یا ترانشیب کالا

3- وجود پایانه و سایت مسافری کویت به آبادان و بالعکس

4- هم‌جواری با پالایشگاه و تسهیل صادرات نفت

5- اسکله سوخت

6- برخورداری از معافیت ۲۰ درصد سود بازرگانی

7- انعطاف‌پذیری در پذیرش انواع شناورهای از ۲۰ تن تا ۵۰۰۰ تن

8- واقع‌شدن در منطقه آزاد تجاری، صنعتی اروند

9- وجود جاذبه‌های توریستی و گردشگری

10-نزدیک‌ترین بندر جنوبی به مرکز کشور به‌ویژه استان‌های غربی.

و) بندر امام خمینی

مزایای منحصربه‌فرد این بندر ازجمله نزدیکی به ۷۰ درصد از مراکز مهم صنعتی و جمعیتی کشور، هم‌جواری با منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی بندر امام، نزدیکی به منطقه آزاد تجاری اروند، قرار گرفتن در مسیر کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب (INSTC) و کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شرق–غرب، قرار گرفتن در کوتاه‌ترین و مطمئن‌ترین مسیر زمینی حمل کالا از کشورهای عراق، ترکیه، حوزه قفقاز و آسیای میانه به کشورهای جنوب شرق آسیا، این بندر را به یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری ایران و منطقه تبدیل کرده است.

ز) بندر بوشهر

استان بوشهر با مساحتی در حدود ۲۳ هزار و ۱۶۷ کیلومترمربع و دارا بودن ۹۳۷ کیلومتر نوار ساحلی با خلیج‌فارس دارای بندرها کوچک و بزرگ بسیاری است که مهم‌ترین و بزرگ‌ترین آن‌ها درزمینهٔ حمل کالاهای تجاری، بندر بوشهر است که دارای پذیرش ۸ میلیون تن کالا هست و توانایی خدماتی مانند فله، کانتینر، عمومی، مواد نفتی، نگهداری و پردازش کالا، محصولات سردخانه‌ای و مسافری را دارد.

ح) بندر لنگه

بندر لنگه دارای پتانسیل اقتصادی زیادی ازنظر معادن فراوان، فاصله حمل نزدیک تا کشور امارات متحده عربی و غیره دارد که به‌منظور جلب سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی و همچنین ایجاد اشتغال برای جوانان و بهبود وضعیت اقتصادی شهرستان، توسعه بندر لنگه را اجتناب‌ناپذیر می‌نماید. بندر لنگه به دلیل موقعیت مخصوص جغرافیایی، از گذشته‌های دور به‌عنوان یک ایستگاه ترانزیتی بار و مسافر فعالیت نموده است.

ط) بندر شهید رجایی

منطقه ویژه اقتصادی بندر شهید رجایی در ۲۳ کیلومتری غرب بندرعباس در شمال جزیره قشم و تنگه هرمز واقع شده است و با داشتن روابط دریایی و مبادله کالا با ۸۰ بندر معروف بین‌المللی تقریباً نیمی از تجارت ایران را بر عهده دارد. این بندر در مرکز کریدور ترانزیتی جنوب به شمال قرار دارد که یکی از مهم‌ترین کریدورهای ترانزیتی بین‌المللی در دنیاست. این کریدور اقیانوس هند و خلیج‌فارس را از طریق ایران به دریای خزر و سپس از طریق روسیه به سن‌پترزبورگ و شمال اروپا متصل می‌کند.

ی) بندر شهید باهنر

بندر شهید باهنر سومین بندر صادراتی کشور است که در امور صادرات کالای غیرنفتی و حمل‌ونقل کالا و حمل‌ونقل مسافری داخلی و بین‌المللی جایگاه ویژه‌ای دارد. موقعیت ممتاز جغرافیایی در دسترسی به آب‌های آزاد جهان از طریق خلیج‌فارس، اتصال به راه‌های بین‌المللی، نزدیکی به مناطق آزاد قشم و جزایر تفریحی و بندرها تجاری خلیج‌فارس این بندر را به پایگاهی استراتژیک و منحصربه‌فرد پس از مجتمع بندری شهید رجایی تبدیل نموده است.

ک) بندر چابهار

بندر چابهار در بخش شمالی دریای عمان به دلیل بهره‌مندی از موقعیت استراتژیک جهت ترانشیپ و ترانزیت کالاهای بندرها حوزه خلیج‌فارس و افغانستان و آسیای میانه نقش ویژه‌ای می‌تواند ایفا نماید. موقعیت استراتژیک این بندر و قرار گرفتن آن در محور توسعه شرق کشور، باعث شده است تا سازمان بندرها و دریانوردی تدوین و اجرای طرح جامع توسعه آن را در قالب برنامه میان‌مدت در دستور کار قرار دهد. این بندر توانایی خدمات انواع کالا اعم از عمومی، کانتینری، فله، مواد نفتی، کالای عمومی لنج‌ها، آب‌رسانی به شناورها و نگهداری و پردازش کالا را دارد.

3. نیروگاه بادی

ظرفیت فنی و عملی ایران برای استفاده از انرژی بادی بیش از ۱۴۰ هزار مگاوات تخمین زده شده که از این میزان ۲۰ هزار مگاوات را می‌توان به‌صورت کاملاً اقتصادی تولید کرد. ظرفیت‌های موجود در کشور نشان می‌دهد که تغییر مسیر و استفاده از انرژی بادی در ایران در اصل یک وظیفه استراتژیک است. ازجمله دستاوردهای ایران در این عرصه می‌توان به ساخت نیروگاه بادی منجیل با ظرفیت ۱۰۰ مگاوات، ساخت نیروگاه بادی بینالود با ظرفیت ۲۸.۴ مگاوات، استقرار توربین‌های بادی (15X 660 KW) در مناطق بادخیز کشور ازجمله در اصفهان، اردبیل، ماهشهر، استان فارس، زابل و توربین‌های (1980 KW) در تبریز و دو توربین دیگر در منطقه خواف، افزایش ظرفیت تولید توربین‌های (660 KW- S47) از مرز ۲۰٪ به ۸۰٪ در طی دو سال گذشته و در مقیاس خانگی و بسیاری موارد ریزودرشت دیگر اشاره کرد.[13]

ازجمله مزایای این نوع نیروگاه‌ها عبارت است از: عدم آلایندگی هوا، نصب و مونتاژ سریع و آسان، انتقال سریع انرژی به شبکه مستقیم 20 کیلوولت، عدم نیاز به بهره‌بردار مقیم (اپراتور)، نگهداری و تعمیرات آسان، نیاز به متراژ زمین کمتر نسبت به نیروگاه خورشیدی هم‌تراز، مقرون‌به‌صرفه بودن ازنظر سرمایه‌گذاری در درازمدت و غیره[14] البته این نیروگاه‌ها هم دارای مشکلاتی مانند وزیدن یا نوزیدن باد، صدای زیاد توربین‌های بادی و ... هستند.

4. سد و نیروگاه آبی

سدها کاربردهای مختلفی دارند که ازجمله آن‌ها می‌توان به انحراف مسیر آب برای جهتی خاص و ذخیره آب برای تأمین مصارف شرب، کشاورزی، صنعت و... را اشاره کرد. جمهوری اسلامی ایران ‌که در صنعت سدسازی در جهان دارای رتبه ممتاز (سوم) است، تاکنون 647 سد مختلف در مرحله بهره‌برداری دارد. این تعداد سد با توجه به میزان کم بارش باران در خیلی از مناطق ایران، یک ظرفیت عظیم برای استفاده در حوزه‌های کشاورزی، شرب و انرژی است.

یکی از کاربردهای سد، تأمین برق از طریق فشار آب است. تاکنون نیروگاه‌های برق‌آبی زیادی در کشور احداث‌شده است تا تأمین‌کننده بخشی از نیازهای کشور در این حوزه باشد. نیروگاه‌های برق‌آبی با توجه به قرار گرفتن در حوزه انرژی‌های پاک، به لحاظ زیست‌محیطی هم دارای اهمیت مضاعف هستند. به‌طورکلی می‌توان این نیروگاه‌ها را دارای مزایا و معایب زیر دانست:[15]

الف) مزایای نیروگاه‌های آبی:

1- ساختمان آن ساده و مقاوم بوده و نیاز به نگهداری کمتری دارد

2- باوجود متغیر بودن مقدار آب، پاسخ مناسبی می‌دهد

3- برای ساخت آن نیاز به متخصصین زیادی است اما در نگهداری آن تعداد بسیار کمی لازم است

4- سوختی لازم ندارد

5- راندمان آن با گذشت زمان کاهش نمی‌یابد

6- آلودگی محیطی ندارد

7- از آب می‌توان پس از راه انداختن توربین در مصارف دیگر استفاده کرد.

ب) معایب نیروگاه‌های آبی:

1- هزینه ساختمان و نیروگاه آن بالا است

2- هزینه خطوط انتقال در آن زیاد است

3- در فصول خشک مدت خروجی آن تحت تأثیر قرار می‌گیرد

4- باعث تغییرات زیادی در تبدیلات اکولوژی سیستم در ایجاد دریاچه مصنوعی پشت سد می‌شود.

در ایران نیروگاه‌های برق‌آبی در مقیاس‌های مختلف بزرگ، متوسط و کوچک وجود دارد. ازجمله نیروگاه‌های بزرگ عبارت‌اند از: کارون 3، کارون 4، کرخه، مسجدسلیمان، گتوند، سیاه‌بیشه و... .

5. نیروگاه خورشیدی

میزان تابش خورشید در ایران بین 1800 الی 2200 کیلووات ساعت بر مترمربع در سال تخمین زده می‌شود، بعلاوه ایران به‌طور متوسط 280 روز آفتابی دارد که به لحاظ دریافت انرژی خورشید در بالاترین رده‌های جهانی قرار دارد. استفاده از انرژی رایگان خورشید و به‌کارگیری آن در نیروگاه‌های خورشیدی برای تأمین برق پاک امروزه در سراسر جهان و به‌ویژه ‌ایران در حال گسترش و بهره‌برداری هست.[16]

این انرژی عظیم و استفاده از آن برای امور مختلف تبعا دارای مزایا و معایبی می‌باشد. می‌توان از میان مزایای گسترده این انرژی به تجدید پذیر بودن، فراوانی، پایداری، فقدان آلایندگی، هزینه نگهداری پایین و سهولت و گستردگی قابلیت دسترسی به آن و در رابطه با معایب آن به مواردی نظیر قیمت بالا، متناوب بودن دسترسی به آن در مناطق و ایام مختلف و هزینه‌بر بودن ذخیره آن اشاره کرد.[17]

امروزه از انرژی خورشیدی استفاده‌های گوناگون خانگی، صنعتی و نیروگاهی برای تولید حرارت و الکتریسیته می‌شود. ازجمله نیروگاه‌های خورشیدی ایران می‌توان به نیروگاه خورشیدی و حرارتی یزد با ظرفیت 308 مگاوات، نیروگاه 250 کیلوواتی شیراز، 20 کیلوواتی بیرجند و 110 کیلوواتی مشهد اشاره کرد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

با عنایت به مطالبی که در موضوع موردبحث ما ـ ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های نرم و سخت اقتصاد ایران ـ مطرح شد، می‌توان این ادعا را به‌روشنی بیان داشت که کشور ما ازلحاظ ظرفیت‌ها، قواعد و زیرساخت‌های نرم و سخت لازم برای پیشرفت و تعالی همه‌جانبه و اصولی در تمام زمینه‌ها بخصوص در بخش‌های مختلف اقتصاد ایران، دارای جایگاه و رتبه‌ای بسیار ارزشمند و قابل‌توجه هست. لازمه حرکت به سمت آن پیشرفت، تبدیل این ظرفیت‌های بالقوه به حالت بالفعل است.

بدون شک هرگونه اهمال و سستی در جهت نیل به آن پیشرفت همه‌جانبه قابل‌اغماض و درک نخواهد بود. دراین‌بین تنها سؤالی که باقی می‌ماند این است که «چرا باوجود این‌همه ظرفیت و زیرساخت در حوزه سخت و نرم اقتصاد ایران، هنوز این اقتصاد با مشکلات جدی در برخی حوزه‌ها مواجه است؟!» این سؤالی است که در عین مشخص بودن، پاسخی قابل‌تأمل دارد.

 


[1]. دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه امام صادق علیه‌السلام. Alireza.tajehband@gmail.com

 

[2]Food And Agriculture Organization

[3] منظور از «فتوولتائیک» پدیده‌ای است که در اثر آن انرژی تابشی مستقیماً به انرژی الکتریکی تبدیل می‌شود. یک فاکتور مهم دیگر امکان دسترسی به زمین‌هایی است که عملاً هیچ کاربری خاصی ندارند و می‌توانند به‌راحتی برای نصب و استقرار سیستم‌های خورشیدی مورداستفاده قرار گیرند. ازجمله ویژگی‌های مثبت سیستم‌های فتوولتائیک قابلیت آن‌ها در انتخاب توان‌های مختلف، سازگاری‌شان با سیستم‌های الکتریکی موجود (AC/DC)، عدم نیاز آن‌ها به سوخت و یا شبکه سراسری برق و درعین‌حال عدم آلودگی محیط‌زیست است.

 

- ر.ک. کتاب «جنگ اقتصادی؛ تبیین دینی – تمدنی دشمن‌شناسی اقتصادی»، انتشارات مرکز تحقیقات بسیج دانشگاه امام صادق علیه‌السلام

- کردوانی، پرویز، تنوع اقلیمی و اشکال طبیعی مناطق مختلف ایران با تأکید بر بیابان لوت به‌عنوان زیباترین جاذبه‌های گردشگری کشور، فصلنامه جغرافیای طبیعی، شماره 1، پاییز 1387

[1] ظرفیت‌های کم‌نظیر معادن ایران، پایگاه اینترنتی روزنامه دنیای اقتصاد، 12/12/1393، کد خبر: DEN-864451

[2] ارزیابی و تحلیل عملکرد بخش صنعت در سال 1392، پایگاه اینترنتی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ایران، 15/12/1394

[3] نماگرهای اقتصادی سه‌ماهه دوم سال 1394، پایگاه اینترنتی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 20/12/1394

[4] گزارش عملکرد ده‌ماهه سال 1394 تجارت خارجی کشور، پایگاه اینترنتی دفتر برنامه‌ریزی تجاری وابسته به سازمان توسعه تجارت ایران، 17/12/1394

[5] افزایش یک میلیارد بشکه‌ای ذخایر نفت و میعانات گازی ایران، پایگاه اینترنتی خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، 24/08/1394، کد خبر: 81839854 (4988831)

[6] سلطانی فر: ایران ازلحاظ جاذبه‌های گردشگری رتبه 15 جهان را دارد، پایگاه خبری ایران اکونومیست، 20/02/1394، کد خبر: 77973

[7] وضعیت انرژی‌های پاک در ایران، پایگاه اینترنتی خبرگزاری علم و فرهنگ سینا، 17/10/1394، کد خبر: 26819

[8] امکان تولید برق از 20 درصد ظرفیت بادی کشور، فراهم است، پایگاه اینترنتی خبرگزاری دانا، 08/11/1393، کد خبر: ۱۱۸۹۹۲۳

[9] بهمنی قاجار، محمد، موقعیت استراتژیک ایران، پایگاه اینترنتی موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان، 15/05/1386

[10] همان.

[11] بیانات در حرم مطهر رضوی، 1/1/1393

[12] اطلاعات بنادر ایران، پایگاه اینترنتی سازمان بنادر و دریانوردی، 12/12/1394

[13] وضعیت انرژی‌های پاک در ایران، خبرگزاری علم و فرهنگ سینا، 17/10/1394، کد خبر: 26819

[14] مزایای نیروگاه‌های بادی، پایگاه اینترنتی شرکت برق منطقه‌ای اصفهان، 13/12/1394

[15] نیروگاه‌های آبی، پایگاه اینترنتی فرهنگی- اطلاع‌رسانی تبیان، 3/12/1394

[16] نیروگاه خورشیدی، پایگاه اینترنتی گروه بهینه‌سازی مصرف انرژی، 18/1/1394

[17] مزایا و معایب انرژی خورشید، پایگاه اینترنتی پرتال جامعه انرژی، 18/1/1394

کلید واژه ها:
مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •